NÁI ĐẺ KHÓ: KHI NÀO PHẢI RA TAY, KHI NÀO NÊN CHỜ VÀ VÌ SAO ĐỪNG VỘI TIÊM THUỐC KÍCH ĐẺ

# NÁI ĐẺ KHÓ: KHI NÀO PHẢI RA TAY, KHI NÀO NÊN CHỜ VÀ VÌ SAO ĐỪNG VỘI TIÊM THUỐC KÍCH ĐẺ

Đỡ đẻ cho nái, cái khó nhất không phải là làm gì, mà là biết làm vào lúc nào. Ra tay sớm quá, thò tay móc khi nái vẫn đang đẻ bình thường, thì làm nái đau, dễ nhiễm trùng, hỏng cả việc. Chờ lâu quá, để nái rặn kiệt sức hay con kẹt lâu trong bụng, thì mất con, có khi mất cả mẹ.

Cho nên bà con phải nắm được ba thứ: thế nào là đẻ thuận, thế nào là đẻ khó (dystocia), và tới mốc nào thì buộc phải can thiệp. Bài này tôi nói kỹ từng phần, bà con đọc xong là canh được con nái nhà mình.

1. THẾ NÀO LÀ MỘT CA NÁI ĐẺ BÌNH THƯỜNG

Con nái đẻ thuận thì các con ra cách nhau khá đều, thường khoảng mười lăm tới hai mươi phút một con, có con nhanh hơn. Giữa hai con, nái nghỉ, rồi lại rặn từng đợt. Cả ổ đẻ xong trong khoảng vài tiếng. Đẻ xong con nào là con đó tự bò đi tìm vú.

Gặp ca như thế, bà con chỉ việc ngồi canh: lau khô từng con, cắt rốn sát trùng, cho con vào ổ ấm dưới đèn úm, để con bú được sữa đầu càng sớm càng tốt. Không cần thò tay vào trong. Việc của mình lúc này là quan sát và ghi giờ, chứ không phải can thiệp.

Mẹo nhỏ: bà con để sẵn cái đồng hồ hay điện thoại cạnh ô đẻ, ghi giờ ra của mỗi con. Chính cái khoảng cách giữa hai con mới cho mình biết ca đẻ đang thuận hay đang có vấn đề. Đẻ ban đêm càng phải ghi, vì mệt là mình dễ nhầm.

2. NÁI ĐẺ KHÓ — NHỮNG DẤU HIỆU PHẢI ĐỂ Ý

Bà con vừa canh giờ vừa nhìn con nái. Có mấy dấu hiệu báo đẻ khó, thấy một trong số đó là phải để tâm:

– Nái rặn mạnh, rặn liên tục, cong cả người, mà qua một lúc lâu, ngoài hai chục ba chục phút, vẫn không ra con nào. Rặn dữ mà không ra tức là có cái gì đang chặn đường.

– Đã đẻ được vài con rồi ngừng quá lâu, cả tiếng đồng hồ mà nái vẫn còn bụng, còn con bên trong, không thấy rặn tiếp. Nái còn con mà lặng đi lâu là phải soi.

– Nái rặn yếu dần, mệt lả, thở dốc, nằm bẹp, rặn không nổi nữa dù trong bụng vẫn còn con.

– Ra dịch hôi, ra máu, ra phân su mà mãi không thấy con; hoặc thò ra một phần con rồi kẹt cứng ở đó, con nằm ngang không ra được.

Mấy cái đó là đẻ khó. Thấy rồi thì đừng tặc lưỡi “chắc tí nữa nó ra”, vì với nái, chờ một cách mù mờ chính là chỗ mất con.

3. VÌ SAO NÁI LẠI ĐẺ KHÓ — MẤY NGUYÊN NHÂN HAY GẶP

Hiểu nguyên nhân thì bà con mới biết đường phòng cho lứa sau. Mấy cái hay gặp nhất:

– Nái tơ lứa đầu, khung chậu còn hẹp, con khó lọt.

– Nái già yếu, hoặc nái rặn nhiều lứa rồi, cơ bụng rặn kém.

– Nái béo quá, mỡ chèn trong khung chậu, rặn bao nhiêu con cũng không xuống.

– Con quá to, hoặc con nằm ngược, nằm ngang, không vào đúng đường ra.

– Nái kiệt sức, thiếu canxi (calcium) nên cơ co bóp yếu, rặn vài con là hụt hơi.

– Táo bón, phân cứng dồn trong ruột chèn ngay đường con ra.

Nhìn vào danh sách này bà con thấy ngay: phần lớn nguyên nhân đẻ khó là thứ mình tác động được từ trước khi đẻ, chứ không phải tới lúc đẻ mới xoay xở.

4. TỚI MỐC ĐÓ THÌ LÀM GÌ — VIỆC BÀ CON LÀM ĐƯỢC NGAY

Khi đã thấy đúng mấy dấu hiệu đẻ khó ở trên, tức là ca đẻ đã vượt mốc bình thường, thì phải vào cuộc, không chờ thêm nữa. Nhưng vào cuộc đúng cách, chứ làm ẩu là hại thêm.

Những việc bà con làm được ngay mà an toàn:

– Cho nái đứng dậy, đi lại vài bước nếu nó còn sức. Nhiều khi chỉ cần đổi tư thế là con bên trong trôi vào đúng đường ra.

– Xoa bầu vú, vắt vài giọt sữa. Động tác này kích cho nái rặn trở lại một cách tự nhiên.

– Dọn sạch phân nếu nái bị táo bón làm nghẽn đường ra.

– Giữ yên tĩnh, bớt người xúm quanh. Nái đẻ mà bị quấy, bị sợ, thì càng ngừng rặn.

Làm mấy việc nhẹ này mà con vẫn ra được thì tốt. Còn nếu làm rồi vẫn tắc, thì mới tính tới chuyện hỗ trợ bằng tay.

5. THÒ TAY HỖ TRỢ: SẠCH LÀ TRÊN HẾT, CHƯA QUEN THÌ GỌI THÚ Y

Đây là việc cần đúng kỹ thuật và cực kỳ sạch sẽ. Trước khi thò tay: rửa tay và cả cánh tay bằng xà phòng, sát trùng, cắt sạch móng tay kẻo xước tử cung, bôi trơn đầy đủ, rồi làm thật nhẹ, đưa theo cơn rặn của nái chứ không giật.

Làm ẩu, tay bẩn, móng dài là rách tử cung, nhiễm trùng, nái viêm nặng sau đẻ, mất sữa, có khi bỏ luôn cả con nái giống đáng mấy triệu. Cái giá của một lần làm bừa đắt hơn nhiều so với một cú điện thoại gọi thú y.

Cho nên nguyên tắc của tôi là: nếu bà con chưa quen tay, hoặc con kẹt chặt, nằm ngang, thì gọi thú y tới, đừng cố móc bừa. Trong lúc chờ, cứ giữ nái yên, cho đi lại, giữ sạch phần sau. Biết điểm dừng của mình cũng là một kỹ năng của người nuôi giỏi.

6. CẢNH BÁO QUAN TRỌNG: ĐỪNG TỰ TIÊM THUỐC KÍCH ĐẺ BỪA

Đây là chỗ tôi phải nói đi nói lại, vì nó làm chết nái nhiều nhất.

Nhiều nhà hễ thấy nái rặn lâu là chạy ra mua thuốc kích đẻ (oxytocin) về tiêm cho nó rặn mạnh lên. Nghe thì hợp lý, nhưng cực kỳ nguy hiểm. Nếu con bên trong đang bị kẹt, đang chặn đường ra, mà mình tiêm thuốc bắt tử cung co bóp dồn dập, thì rất dễ vỡ tử cung, chết cả mẹ lẫn con trong vài phút.

Thuốc kích đẻ chỉ dùng đúng trường hợp, đúng lúc, đúng liều, và phải do người biết chỉ định, sau khi đã chắc đường ra thông. Không phải cứ rặn lâu là tiêm. Vì thế bài này tôi không ghi liều thuốc nào, và bà con cũng đừng tự ý tiêm. Nái đang đẻ khó thì nhắn cho cửa hàng, tả rõ tình trạng, chúng tôi hướng dẫn xử cho đúng — cái này tính bằng phút, chậm là mất con.

7. PHÒNG ĐẺ KHÓ NGAY TỪ LÚC MANG THAI

Nhìn lại danh sách nguyên nhân, bà con sẽ thấy đẻ khó phòng được rất nhiều, và phòng thì rẻ hơn chữa:

– Đừng để nái béo quá. Cho nái chửa ăn theo thể trạng, canh để tới ngày đẻ nái vừa vặn, không ú mỡ.

– Cho nái chửa vận động, đừng nhốt bất động suốt thai kỳ. Nái quen đi lại thì cơ khỏe, rặn tốt.

– Cuối kỳ cho đủ chất, đủ canxi để nái đủ sức rặn hết ổ, không hụt hơi giữa chừng.

– Chống táo bón quanh ngày đẻ bằng đủ nước, đủ chất xơ trong khẩu phần.

– Chuẩn bị ô đẻ sẵn sàng trước ngày đẻ, dọn sạch, lót ấm, chuẩn bị đèn úm và dụng cụ, để lúc nái đẻ mình chủ động canh chứ không cuống.

Nái khỏe, không béo, không táo bón, đủ canxi thì phần lớn đẻ thuận. Công mình bỏ ra trong tháng cuối chính là cái bảo hiểm cho đêm nái đẻ.

8. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

8.1. Nái rặn bao lâu không ra con thì gọi là đẻ khó?

Nếu nái rặn mạnh, rặn liên tục mà qua hai chục tới ba chục phút vẫn không ra con nào, hoặc đã đẻ vài con rồi ngừng cả tiếng đồng hồ mà trong bụng còn con, thì coi là đẻ khó và phải vào cuộc.

8.2. Nái đẻ mỗi con cách nhau bao lâu là bình thường?

Đẻ thuận thì các con ra cách nhau khoảng mười lăm tới hai mươi phút, có con nhanh hơn, cả ổ xong trong vài tiếng. Giữa các con nái nghỉ rồi rặn tiếp là bình thường.

8.3. Nái rặn lâu, tôi tự tiêm thuốc kích đẻ được không?

Không nên tự tiêm. Nếu con đang kẹt mà bắt tử cung co bóp mạnh thì dễ vỡ tử cung, chết cả mẹ lẫn con. Thuốc này phải dùng đúng lúc, đúng chỉ định; rặn lâu thì nhắn tư vấn trước, đừng tiêm bừa.

8.4. Nái tơ lứa đầu có hay đẻ khó hơn không?

Có. Nái tơ khung chậu còn hẹp nên dễ đẻ khó hơn nái đã đẻ quen. Với nái tơ, bà con canh kỹ hơn và chuẩn bị sẵn phương án gọi thú y.

8.5. Khi phải thò tay kéo con, cần lưu ý gì để không làm nái viêm?

Rửa sạch tay và cánh tay bằng xà phòng, sát trùng, cắt sạch móng tay, bôi trơn, làm nhẹ theo cơn rặn. Tay bẩn hoặc móng dài là rách tử cung, nhiễm trùng, nái viêm nặng sau đẻ. Chưa quen tay thì gọi thú y.

8.6. Làm sao để nái ít đẻ khó?

Phòng từ lúc chửa: đừng để nái béo, cho vận động, cuối kỳ đủ chất đủ canxi, chống táo bón, và chuẩn bị ô đẻ sẵn sàng. Nái khỏe, không béo, không táo thì phần lớn đẻ thuận.

Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, Xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Hai thế hệ làm nghề thú y, đồng hành cùng bà con chăn nuôi.

Nhà nào có nái hay đẻ khó, hoặc sắp có nái đẻ mà muốn nắm chắc cách theo dõi lúc đẻ, mời bà con vào nhóm Zalo bà con chăn nuôi để hỏi đáp và nhận LỊCH chăm nái theo vòng đời (có cả phần theo dõi lúc đẻ, mốc nào phải để ý): https://zalo.me/g/feglol443

Đang có nái đẻ khó, rặn lâu không ra con, bà con gọi hoặc nhắn gấp cửa hàng Thú y Thanh Hậu — số 0966 370 768 — tả rõ nái lứa mấy, rặn bao lâu, đã ra mấy con, chúng tôi hướng dẫn xử ngay trong lúc chờ.