LỢN CON NHẸ CÂN CHẾT GẤP BA LẦN: PHẦN LỚN LÀ CHẾT ĐÓI VÀ CÁCH CHIA CA BÚ ĐỂ CỨU CẢ Ổ

# LỢN CON NHẸ CÂN CHẾT GẤP BA LẦN: PHẦN LỚN LÀ CHẾT ĐÓI VÀ CÁCH CHIA CA BÚ ĐỂ CỨU CẢ Ổ

Ổ nào cũng có một hai con nhỏ hơn hẳn mấy con kia. Bà con nhìn là biết ngay: bé tí, yếu, chậm chạp, lúc nào cũng bị anh chị nó hất ra rìa. Và nhiều nhà cũng đoán trước được số phận của nó — lai rai vài hôm rồi mất, ổ nào chả mất một hai con, coi như chuyện đương nhiên.

Nhưng có mấy con số đáng để bà con dừng lại nghĩ một chút. Vì phần lớn mấy con nhẹ cân đó không phải chết vì số phận, mà chết vì một lý do chặn được, gần như không tốn đồng nào.

1. CON SỐ ĐÁNG ĐỂ BÀ CON NGHĨ LẠI

Người ta theo dõi và đếm trên nhiều ổ: mấy con lợn con nhỏ nhất, nhẹ cân nhất lúc mới đẻ có tỷ lệ chết cao gấp hơn ba lần so với mấy con to khỏe trong cùng một ổ. Cùng một mẹ, cùng một ổ, cùng được đẻ ra một đêm, mà con nhỏ lại chết nhiều gấp ba.

Và quan trọng hơn con số đó là chỗ này: phần lớn chúng chết trong tuần đầu. Không phải chết vì bệnh tật gì cao siêu, không phải dịch, mà nguyên nhân hàng đầu là chết đói.

2. PHẦN LỚN KHÔNG CHẾT VÌ BỆNH, MÀ CHẾT ĐÓI

Chết đói ở đây nghĩa là gì? Là con nhỏ không tranh được vú. Nó bị con to hất ra, bú không đủ, đói, rồi lạnh dần, lả đi. Con lợn con sơ sinh trong người gần như không có mỡ dự trữ, không bú được là tụt sức rất nhanh; mà đói với lạnh lại đi đôi với nhau — đói thì không sinh đủ nhiệt, lạnh thì càng mất sức. Hai thứ đó cộng lại giết con nhỏ nhanh hơn bất cứ con vi khuẩn nào.

Mà chết đói thì chặn được. Đây không phải chuyện trời kêu ai nấy dạ. Người ta đã chứng minh: chỉ cần chăm đúng cách trong mấy giờ đầu, tỷ lệ chết ở nhóm con nhẹ cân này giảm xuống rõ rệt. Nghĩa là cái mạng con lợn con đó nằm trong tay người nuôi, ở đúng mấy giờ đầu sau khi nó lọt lòng.

3. CÒN MỘT CHUYỆN ÍT AI BIẾT VỀ CON NHẸ CÂN

Cái này thì càng ít người để ý. Mấy con nhẹ cân mà sống được, nuôi lên chúng thường có mỡ nhiều hơn và tỷ lệ nạc thấp hơn mấy con bình thường. Nói cách khác, tới lúc bán, con đó bán không được giá bằng những con cùng lứa.

Nhưng cũng chính chỗ theo dõi đó cho thấy một điều đáng mừng: mấy con nhẹ cân nếu được chăm tử tế ngay từ giờ đầu thì tỷ lệ nạc lại cải thiện lên. Nghĩa là mấy giờ đầu đời không chỉ quyết định con lợn đó sống hay chết, mà còn ảnh hưởng tới chất lượng con lợn lúc xuất chuồng mấy tháng sau. Bỏ công mấy giờ đầu là ăn cả hai đầu: cứu được mạng, lại nuôi lên bán được giá hơn.

4. GỐC CỦA VẤN ĐỀ: Ổ ĐÔNG CON THÌ CON NHỎ KHÔNG CÓ CHỖ BÚ

Muốn giải thì phải hiểu đúng cái gốc. Lợn con có một tập tính mà nhà nào nuôi nái cũng thấy: mỗi con bám chặt lấy một cặp vú riêng và giữ luôn cặp đó suốt kỳ bú. Mấy giờ đầu sau đẻ chính là lúc cả ổ tranh nhau chia chỗ, giành cặp vú.

Con to khỏe nhanh chân, chiếm được mấy cặp vú phía trước ngực mẹ — chỗ nhiều sữa nhất. Con nhỏ yếu bị đẩy ra sau, nơi ít sữa, hoặc tệ hơn là không giành được cặp nào, cứ chạy vòng ngoài.

Mà oái oăm ở chỗ, mấy giờ đầu lại đúng là lúc có sữa non. Sữa non là mấy dòng sữa đầu tiên sau khi nái đẻ, đặc, vàng, mang theo cả kho kháng thể để chắn bệnh cho con mấy tuần đầu đời. Con nào không bú được sữa non trong giai đoạn này là mất luôn cái vốn đề kháng đó, không lấy lại được, về sau yếu và dễ bệnh hơn hẳn.

Cho nên vấn đề thường không phải nái ít sữa. Nhiều nhà cứ đổ tại con nái, đi mua thuốc kích sữa. Nhưng vấn đề thật là con nhỏ không có chỗ mà bú. Sữa vẫn có đấy, chỉ là nó không chen tới được.

5. CÁCH GIẢI GẦN NHƯ KHÔNG TỐN TIỀN: CHIA CA BÚ

Đây là kỹ thuật tôi muốn bà con biết, vì nó giải đúng cái gốc vừa nói mà gần như không tốn đồng nào. Ý tưởng đơn giản tới mức nghe xong ai cũng làm được: nhốt tạm con to lại một lúc, để con nhỏ có chỗ bú.

Cách làm cụ thể thì tùy tình huống trong chuồng nhà mình.

Tình huống một, nái đã đẻ xong, con đã khô và đang bú: nhặt mấy con to nhất ra, cho vào chỗ úm ấm chừng một tiếng tới một tiếng rưỡi. Trong lúc con to bị nhốt, mấy con nhỏ được thong thả bú no. Hết giờ thì thả con to ra bú lại bình thường.

Tình huống hai, nái đang đẻ dở, con còn ướt: làm ngược lại. Nhốt mấy con nhỏ nhất, ướt nhất vào chỗ úm cho ấm và khô người đã, vì con ướt để ngoài là lạnh chết. Chừng một tiếng sau thì đổi ca: thả con nhỏ ra bú, nhốt mấy con đã bú no vào.

Tình huống ba, mình đang ngồi trực nái đẻ: cứ khoảng bốn mươi phút ra kiểm một lần, con nào mới sinh thì cho vào chỗ úm cho khô và ấm, đánh dấu lại để nhớ con nào đã vào. Nhưng nhớ đừng nhốt con nào quá một tiếng rưỡi, vì con mới đẻ cần được bú sữa non càng sớm càng tốt.

6. MẤY ĐIỀU PHẢI NHỚ KHI CHIA CA

Chỗ úm phải ấm sẵn. Bật đèn trước, lót rơm hay vải khô cho ấm rồi mới bỏ con vào. Con sơ sinh mà nhốt vào chỗ lạnh thì hỏng, vì lạnh với đói là hai thứ giết nó nhanh nhất — mình nhốt là để cứu chứ không phải để hại. Chuyện dựng chỗ úm cho đúng nhiệt tôi có nói kỹ ở bài [giữ ấm lợn con sơ sinh](https://thanhhauvet.com/giu-am-lon-con-so-sinh/), bà con xem thêm.

Đừng nhốt quá lâu. Mốc an toàn là không quá một tiếng rưỡi. Sữa non chỉ có trong giai đoạn đầu, nhốt con nào lâu quá là chính con đó lại mất phần sữa non, lợi bất cập hại.

Mọi con đều phải được bú sữa non. Đây mới là mục đích thật của cả việc này. Chia ca là để chia đều cơ hội cho cả ổ, không phải để ưu ái riêng con nào. Con to tạm nhường một lúc, rồi vẫn được bú đủ.

Làm trong ngày đầu. Càng để lâu thì trật tự vú đã cố định, con nào chỗ nấy, khó sửa. Qua một hai ngày là mỗi con đã xí phần một cặp vú rồi, lúc đó có tách cũng muộn.

7. KHI Ổ QUÁ ĐÔNG CON SO VỚI SỐ VÚ

Có ổ nái đẻ sai, con nhiều hơn cả số vú có sữa. Lúc đó chia ca thôi chưa đủ, vì có chia kiểu gì cũng thiếu bầu vú cho con bú. Trường hợp này phải tính chuyện san bớt con sang một nái khác đẻ cùng đợt, còn dư sữa và còn vú trống. Việc san đàn ghép bú làm sao cho mẹ nuôi nhận con, cho cả ổ đồng đều, tôi có nói riêng ở bài [san đàn và ghép bú cho lợn con](https://thanhhauvet.com/san-dan-lon-con/) — nhà nào ổ đông con nên đọc kèm bài này.

8. VIỆC LÀM ĐƯỢC NGAY

Một, nái sắp đẻ thì dựng sẵn một chỗ úm ấm cạnh ô: cái thùng, cái rổ lót rơm hay vải khô, treo bóng đèn. Bật trước cho ấm sẵn trước khi nái đẻ.

Hai, nái đẻ xong, đếm con và nhìn ngay ra con nhỏ nhất, con bị hất ra rìa. Đánh dấu chúng lại cho dễ theo.

Ba, nếu ổ đông con hơn số vú, hoặc thấy con nhỏ bị bỏ đói, thì làm chia ca ngay trong ngày đầu, đừng để qua hôm sau.

Bốn, ổ đông quá thì tính chuyện san bớt sang nái khác đẻ cùng đợt, cũng làm trong một hai ngày đầu.

9. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

9.1. Làm sao biết con nào trong ổ là con cần cứu?

Nhìn là ra: con nhỏ nhất ổ, gầy hơn hẳn, chậm chạp, hay bị con khác hất ra rìa, chạy vòng ngoài không giành được vú. Đẻ xong bà con đếm con rồi để ý mấy con bé và yếu nhất, đánh dấu lại mà theo trong mấy ngày đầu.

9.2. Chia ca bú là gì, có tốn kém không?

Là nhốt tạm mấy con to khỏe vào chỗ úm một lúc để mấy con nhỏ có chỗ bú no, rồi thả ra đổi ca. Gần như không tốn đồng nào, chỉ cần một cái thùng hoặc rổ lót ấm và chút công để ý trong mấy giờ đầu.

9.3. Nhốt con to tách ra bao lâu thì được?

Mỗi lượt chừng một tiếng tới một tiếng rưỡi, không hơn. Nhốt lâu quá thì chính con bị nhốt lại mất phần sữa non. Chỗ úm phải ấm sẵn trước khi bỏ con vào, nhốt vào chỗ lạnh là hại con chứ không phải cứu.

9.4. Con nhẹ cân nuôi lên có bán được giá không?

Con nhẹ cân nếu để mặc thường lớn lên mỡ nhiều, nạc thấp, bán kém giá hơn. Nhưng nếu được chăm tử tế ngay từ giờ đầu thì tỷ lệ nạc cải thiện lên, nên bỏ công mấy giờ đầu là đáng, cả về mạng sống lẫn lúc bán.

9.5. Ổ đông con quá số vú thì chia ca bú có đủ không?

Không đủ, vì lúc đó là thiếu bầu vú chứ không chỉ thiếu chỗ. Trường hợp này phải san bớt con sang nái khác đẻ cùng đợt còn dư sữa, làm trong một hai ngày đầu.

9.6. Vì sao phải vội làm trong ngày đầu?

Vì sữa non chỉ có trong mấy giờ đầu sau đẻ, qua rồi là hết, con nào không bú kịp là mất vốn đề kháng. Thêm nữa, trật tự vú cố định rất nhanh, qua một hai ngày mỗi con đã xí một cặp vú, tách ra cũng muộn.

10. TÓM LẠI

Con nhỏ nhất ổ chết nhiều gấp ba lần mấy con khác, mà phần lớn là chết đói chứ không phải chết bệnh — nghĩa là chặn được. Gốc của chuyện là ổ đông con thì con nhỏ bị hất khỏi vú, không bú được sữa non. Cách giải gần như không tốn tiền là chia ca bú: nhốt tạm con to vào chỗ úm ấm một lúc cho con nhỏ bú no, mỗi lượt không quá một tiếng rưỡi, làm ngay trong ngày đầu, lo cho mọi con đều được bú sữa non. Ổ nào đông con quá số vú thì san bớt sang nái khác. Chịu khó mấy giờ đầu, cả ổ đồng đều mà không tốn thêm đồng cám nào.

Bài do bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng viết, từ những ca gặp thật trong chuồng bà con quanh vùng.

Chuyện nhà thuốc và người đứng sau: [Chuyện nhà thuốc Thanh Hậu](https://thanhhauvet.com/chuyen-nha-thuoc-thanh-hau/)

Nhà nào có nái sắp đẻ, hoặc ổ đang đông con mà có con bị bỏ đói, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe nái đẻ mấy con, mấy vú, con nhỏ thế nào — tôi chỉ cách xử cho hợp đàn nhà mình.

Muốn có lịch chăm nái theo cả vòng đời, có phần chăm con sơ sinh mấy giờ đầu, nhắn chữ LỊCH NÁI qua Zalo, tôi gửi miễn phí.