SAN ĐÀN VÀ GHÉP BÚ CHO LỢN CON: CÁCH GIỮ CẢ Ổ ĐỒNG ĐỀU KHI CON TO CON NHỎ TRANH VÚ

# SAN ĐÀN VÀ GHÉP BÚ CHO LỢN CON: CÁCH GIỮ CẢ Ổ ĐỒNG ĐỀU KHI CON TO CON NHỎ TRANH VÚ

Bà con nuôi nái để ý mà xem: ổ đông con, chỉ vài ngày sau đẻ là đã thấy con to con nhỏ rõ rệt. Mấy con bụ bẫm cứ lớn phăng phăng, còn hai ba con nằm rìa gầy tọp, kêu oe oe, rồi còi dần, có con lả đi mất.

Nhiều nhà tặc lưỡi “con này số khổ, yếu bẩm sinh”. Phần lớn không phải vậy đâu. Không phải tại con nó yếu, mà tại nó bị tranh mất chỗ bú. Hiểu được cái này thì bà con cứu được mấy con mỗi lứa, mà không tốn đồng thuốc nào. Bài này nói kỹ vì sao cùng một ổ lại chênh lệch như thế, và bốn việc san đàn, ghép bú, cố định vú để giữ cả ổ đồng đều.

1. VÌ SAO CÙNG MỘT Ổ MÀ CON TO CON NHỎ

Có một chuyện về cái bầu vú mẹ mà bà con ít ai để ý.

Con lợn con vừa đẻ ra, chỉ một hai ngày đầu là mỗi con tự chọn cho mình một cặp vú riêng, rồi bú cố định cặp đó cho tới lúc cai. Con nào nhận vú nào là giữ vú đó, không đổi. Bà con để ý sẽ thấy đúng: cứ tới cữ bú là mỗi con lao về đúng chỗ của nó, không lộn.

Mà bầu vú mẹ thì không đều nhau. Mấy cặp vú phía trên, gần ngực, nhiều sữa hơn hẳn. Mấy cặp phía dưới bụng ít sữa hơn.

Ghép hai cái đó lại là thấy ngay vấn đề. Mấy con to khoẻ, nhanh mồm nhanh chân, nó giành ngay mấy cặp vú ngực nhiều sữa. Càng bú nhiều nó càng to, càng to nó càng giành khoẻ. Mấy con nhỏ yếu bị đẩy về vú sau ít sữa, hoặc bị hất ra không có chỗ, đói. Càng đói càng yếu, càng yếu càng bị tranh. Cứ thế con to lên vù vù, con nhỏ tọp dần.

Cho nên trong một ổ, chênh lệch con to con nhỏ phần lớn không phải do giống, không phải do số phận. Nó do cái chỗ bú. Mà chỗ bú thì mình can thiệp được, nếu làm sớm.

2. CON NHỎ BỊ BỎ ĐÓI KHÔNG CHỈ CÒI MÀ CÒN DỄ BỆNH

Con nhỏ tranh không lại, đói ngầm, thì hại kép chứ không chỉ nhẹ cân.

Con đói, yếu, sức đề kháng kém, là dễ đổ tiêu chảy phân trắng hơn hẳn mấy con bụ. Một ổ có con còi thì con còi đó thường là con phát bệnh trước, rồi kéo cả ổ theo. Nên giữ cho cả ổ đồng đều không chỉ là chuyện cân nặng lúc bán, mà còn là chặn bớt một đường bệnh ngay từ tuần đầu.

Nói cách khác, canh cữ bú cho con nhỏ mấy hôm đầu vừa nuôi được con, vừa đỡ được thuốc về sau.

3. BỐN VIỆC GIỮ CẢ Ổ ĐỒNG ĐỀU

3.1. Một — nhận ra con bị bỏ đói thật sớm

Đừng đợi nó tọp hẳn mới biết, lúc đó nhiều khi hết cứu. Có ba dấu dễ thấy: con hay nằm tách ra rìa ổ, kêu nhiều hơn mấy con kia, và tới cữ bú thì bị đẩy ra, chạy vòng vòng tìm chỗ mà không được. Thấy con nào như vậy là nó đang bị tranh, phải ra tay ngay trong mấy ngày đầu.

3.2. Hai — cố định con nhỏ vào cặp vú nhiều sữa

Trong hai ba ngày đầu, tới cữ bú bà con canh, bế con nhỏ đặt vào mấy cặp vú ngực phía trên, giữ cho nó bú, không cho con to chen vào. Làm vài cữ là con nhỏ quen chỗ đó, nhận luôn cặp vú tốt làm của mình. Chỉ mất công mấy hôm đầu, sau nó tự giữ chỗ, mình không phải canh nữa. Đây là việc nhẹ nhất mà ăn thua nhất, nhà nào cũng làm được.

3.3. Ba — ổ quá đông so với số vú mẹ thì san bớt con

Con nái thường có mười hai tới mười bốn vú dùng được. Ổ mà đẻ mười lăm, mười sáu con thì kiểu gì cũng có con thiếu vú, tranh mãi không đủ chỗ. Nhà nào có con nái khác đẻ cùng đợt, cách nhau một hai ngày, thì san bớt con sang cho mẹ đó nuôi. Cả hai ổ giãn ra, con nào cũng có vú riêng.

Có hai điều phải nhớ khi san đàn:

Một là cho con bú sữa đầu của mẹ ruột đã, ít nhất từ nửa ngày tới một ngày đầu. Sữa đầu là cái kháng thể quý nhất đời con, bú thiếu là con yếu cả lứa, dễ bệnh. Bú đủ sữa đầu rồi mới san.

Hai là san sớm, trong một tới ba ngày sau đẻ. Càng sớm mẹ nuôi càng dễ nhận con lạ. Để lâu, mẹ ngửi ra mùi lạ là nó cắn, không cho bú. Lúc san, bà con xoa cho con lạ dính chung mùi với ổ mới, đặt vào lúc mẹ đang nằm cho bú yên, thì mẹ nhận êm hơn.

San con to hay con nhỏ là tuỳ ổ. Cách hay dùng: chuyển mấy con to cứng cáp sang mẹ nuôi, để con nhỏ ở lại với mẹ ruột cho bớt cạnh tranh, dễ chăm hơn. Con to đã khoẻ, sang chỗ mới nó cũng nhanh giành được vú.

3.4. Bốn — con nào quá yếu, lạnh, lả thì trợ sức riêng

Con đã quá yếu, người lạnh, nằm lả một góc thì để chung ổ là nó nằm bẹp, không tranh nổi vú, chết mòn. Với con này, bà con vắt ít sữa đầu của mẹ bón cho nó, úm riêng chỗ ấm cho nó lại sức, rồi mới cho nhập ổ bú. Cho lại sức trước, cho bú sau — chứ quăng thẳng vào ổ đông là mất con.

4. HAI CÁI CHUỒNG — KỂ ĐỂ BÀ CON SO

Chuyện này gặp nhiều, kể lại cho dễ hình dung.

Chuồng thứ nhất. Nái đẻ mười lăm con, chủ nhà ngay hôm đầu đã ngồi canh cữ bú. Thấy ba con nhỏ hay bị hất, bà bế đặt vào cặp vú ngực, giữ cho bú mấy cữ. Con nái bên cạnh đẻ trước một hôm, bà san bớt bốn con to sang đó. Cả ổ giãn ra, con nào cũng có vú. Tới lúc cai, mười lăm con đều tay, không con nào còi.

Chuồng thứ hai. Cũng ổ mười lăm con, chủ nhà để mặc, nghĩ con nào sống được thì sống. Mấy con nhỏ tranh không lại, đói, tọp dần. Được tuần thì hai con lả đi, một con đổ tiêu chảy rồi mất. Cuối lứa còn mười hai con, mà con nào cũng nhỏ hơn ổ nhà kia. Bà chủ bảo tại nái nhà mình đẻ nhiều nên con bé. Không phải. Nái đẻ khoẻ là quý, chỉ là thiếu người san tay cho con.

Bà con nhẩm mà xem: mấy con hụt đó, cộng với cả ổ nhẹ cân hơn khi bán — chỉ vì thiếu mấy hôm ngồi canh cữ bú lúc con mới đẻ. Công bỏ ra ít, cái được lại nhiều.

5. VIỆC LÀM ĐƯỢC NGAY

1. Ổ nào vừa đẻ, mấy ngày đầu chịu khó ngồi canh vài cữ bú, để ý con nào hay bị hất ra rìa.

2. Con nhỏ bị tranh thì bế đặt vào cặp vú ngực nhiều sữa, giữ cho bú vài cữ tới khi nó quen chỗ.

3. Ổ đông hơn số vú mẹ, có nái khác đẻ cùng đợt thì san bớt con — nhớ cho bú sữa đầu trước, san sớm trong một tới ba ngày.

4. Con quá yếu thì tách trợ sức riêng cho lại sức rồi mới cho bú chung.

Làm được bốn việc này, một ổ đông vẫn nuôi được đều tay, ít con hao, cả ổ về đích cùng cỡ.

6. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

6.1. Cùng một ổ mà con bụ con gầy khác nhau nhiều là do giống hay do gì?

Phần lớn không phải do giống hay số phận, mà do chỗ bú. Con nào giành được cặp vú ngực nhiều sữa thì lớn nhanh, con bị đẩy về vú sau ít sữa hoặc bị hất ra thì đói và còi. Đây là cái mình can thiệp được nếu làm sớm.

6.2. Khi nào thì nên san đàn lợn con?

Khi ổ đẻ đông hơn số vú dùng được của mẹ (nái thường có mười hai tới mười bốn vú), hoặc có mấy con nhỏ tranh không lại. San sớm trong một tới ba ngày sau đẻ, càng sớm mẹ nuôi càng dễ nhận con lạ.

6.3. San đàn thì nên san con to hay con nhỏ?

Tuỳ ổ, nhưng cách hay dùng là chuyển mấy con to cứng cáp sang mẹ nuôi, để con nhỏ ở lại với mẹ ruột cho bớt cạnh tranh, dễ chăm. Con to sang chỗ mới cũng nhanh giành được vú.

6.4. Làm sao để nái nuôi chịu nhận con lạ khi ghép bú?

San sớm, xoa cho con lạ dính chung mùi với ổ mới, rồi đặt vào lúc mẹ đang nằm cho bú yên. Để muộn, mẹ ngửi ra mùi lạ là cắn, không cho bú.

6.5. Có bắt buộc cho bú sữa đầu của mẹ ruột trước khi san không?

Có. Sữa đầu là kháng thể quý nhất đời con, phải cho bú đủ ít nhất nửa ngày tới một ngày đầu rồi mới san. Bỏ sữa đầu là con yếu cả lứa, dễ bệnh.

6.6. Con quá yếu, lạnh, lả đi thì phải làm sao?

Đừng để chung ổ vì nó không tranh nổi vú. Vắt ít sữa đầu bón cho nó, úm riêng chỗ ấm cho lại sức, khi khoẻ hơn mới cho nhập ổ bú chung.

Người viết: Bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Hai đời làm nghề thú y, gắn với đàn lợn đàn gà của bà con quanh vùng.

Bà con nuôi nái quanh vùng Nghĩa Đàn muốn nhận trọn bộ LỊCH CHĂM LỢN CON THEO MẸ — từ đỡ đẻ, tiêm sắt, san đàn, tập ăn tới phòng tiêu chảy, mốc nào làm việc gì — cứ nhắn Zalo cửa hàng 0966 370 768, hoặc vào nhóm bà con chăn nuôi https://zalo.me/g/feglol443 để hỏi đáp nhanh. Nhà nào đang có ổ con chênh lệch, con nhỏ đói, nhắn tả ổ nhà mình, tôi chỉ cách san và ghép bú cho hợp từng ổ.

Đọc thêm: TẬP ĂN SỚM CHO LỢN CON: BẮT ĐẦU TỪ NGÀY THỨ 7 ĐỂ CAI SỮA KHÔNG SỤT CÂN — sau khi san đàn cho cả ổ đồng đều, tập cho con ăn cám sớm để không con nào bị tụt lại khi sữa mẹ giảm.