GÀ RÙ (BỆNH NEWCASTLE): NGHẸO CỔ, ỈA PHÂN XANH, CHẾT CẢ ĐÀN — KHÔNG CÓ THUỐC TRỊ NÊN PHẢI PHÒNG BẰNG VACCINE ĐÚNG NGÀY

# GÀ RÙ (BỆNH NEWCASTLE): NGHẸO CỔ, ỈA PHÂN XANH, CHẾT CẢ ĐÀN — KHÔNG CÓ THUỐC TRỊ NÊN PHẢI PHÒNG BẰNG VACCINE ĐÚNG NGÀY

Có một buổi sáng mà nhà nào nuôi gà cũng sợ gặp. Chiều hôm trước đàn còn ăn khỏe, tranh nhau máng. Sáng ra chuồng đã thấy mấy con đứng rù một góc, xù lông, cổ ngoẹo sang bên. Có con đi giật lùi, quay vòng như say rượu, đứng không vững. Dưới nền phân xanh lè. Đó là gà rù, tên bệnh là Newcastle. Và cái đáng sợ nhất của nó gói gọn trong một câu: không có thuốc chữa virus.

Nhiều nhà tới lúc này mới cuống lên đi mua kháng sinh về đổ, về đâm, tốn cả đống tiền mà gà vẫn chết ồ ạt. Vì kháng sinh không diệt được virus, có đổ bao nhiêu cũng vậy. Nhưng bà con đừng vội buông. Hiểu đúng con bệnh này thì vẫn giữ được phần đàn còn lại, và quan trọng hơn, biết cách để lứa gà sau không dính nữa. Tôi nói kỹ từng khúc một.

1. GÀ RÙ LÀ GÌ, VÌ SAO LÂY NHANH ĐẾN THẾ

Gà rù do một loại virus gây ra, lây rất nhanh và rất dai. Nó truyền qua phân, qua dãi, qua bụi trong không khí chuồng, qua dụng cụ dùng chung, qua cả chân người ra vào. Chỉ một con phát bệnh ở góc chuồng, vài hôm sau cả đàn có thể dính hết.

Nó mạnh nhất vào mùa đông xuân, lúc giao mùa lạnh ẩm, sức gà yếu đi. Và nó không nể tuổi nào: gà con, gà giò, gà đẻ, gà thịt đều đánh tất. Điểm khác nhau lớn nhất nằm ở chỗ đàn đã tiêm phòng hay chưa. Đàn chưa nhỏ vaccine lần nào mà dính thì thường chết gần hết đàn. Đàn đã nhỏ vaccine đúng mốc thì nhẹ hơn nhiều, chỉ chết rải rác, phần lớn qua được. Cùng một con virus, hai cái kết khác hẳn nhau, chỉ vì một mũi vaccine rẻ tiền.

2. NHẬN MẶT GÀ RÙ: NHÌN VÀO ĐÂU ĐỂ BIẾT

Bà con nhớ mấy dấu này, gặp là nghĩ ngay tới gà rù:

– Gà rù, ủ rũ, xù lông, đứng thu lu một chỗ, bỏ ăn.

– Nghẹo cổ, vặn đầu ngược ra sau hoặc gục xuống dưới, đi giật lùi, quay vòng tròn, đứng loạng choạng không vững. Đây là dấu đặc trưng nhất của gà rù, mấy bệnh thường không cho ra kiểu thần kinh như vậy.

– Ỉa phân xanh, hoặc phân trắng xanh, loãng.

– Chảy dãi, khó thở, thỉnh thoảng nghe tiếng “toóc toóc” trong họng khi gà cố hít.

– Gà đẻ thì tụt đẻ thấy rõ, đẻ trứng non vỏ mềm, méo mó.

Cái công thức bà con cầm tay là: nghẹo cổ, cộng phân xanh, cộng chết nhanh trong vài ngày, thì gần như chắc là gà rù. Còn để chắc chắn hẳn và biết đàn đang ở mức nào thì nên tả rõ cho người có chuyên môn xem giúp, vì vài bệnh khác cũng gây dấu thần kinh na ná, dễ nhìn nhầm.

3. VÌ SAO KHÔNG CÓ THUỐC TRỊ — VÀ LỠ BÙNG RỒI THÌ LÀM GÌ

Phải nói thẳng để bà con khỏi mất tiền oan: không có loại thuốc nào diệt được con virus gà rù. Kháng sinh chỉ trị vi khuẩn, mà đây là virus, nên đổ kháng sinh vào chỉ tốn tiền và làm gà mệt thêm. Đây là chỗ nhiều nhà thua tiền nhất khi đàn bùng bệnh.

Nhưng không có thuốc trị không có nghĩa là khoanh tay. Khi đàn đã dính, bà con làm ngay mấy việc này để chặn nó lan và cứu phần đàn chưa phát:

– Tách ngay con có triệu chứng ra khu riêng. Con nào nghẹo cổ, rù, tách khỏi đàn khỏe càng sớm càng tốt. Dùng máng riêng, đồ riêng, kim riêng cho khu bệnh, đừng dùng chung rồi mang mầm bệnh đi khắp chuồng.

– Dọn sạch chuồng và khử trùng mạnh. Virus phát tán qua phân, dãi, bụi, nên hót sạch phân, phun sát trùng để hạ mật độ virus trong chuồng xuống. Việc này làm cả khu, không chỉ chỗ gà bệnh.

– Trợ sức cho cả đàn. Hạ sốt, bù nước điện giải, cho thêm vitamin để gà đủ sức chống đỡ. Đàn khỏe lên thì tỷ lệ qua được cao hơn.

– Với con còn cứu được, tùy tình trạng mà can thiệp. Việc này phải đúng loại, đúng cách, đúng thời điểm, còn tùy đàn đã tiêm gì trước đó, không phải cứ mua về đâm là được. Bà con đừng tự đoán rồi làm bừa, tả rõ đàn nhà mình cho người có chuyên môn để được chỉ đúng.

Nói thật lòng: mấy con đã nghẹo cổ nặng thì thường khó giữ. Cái được lớn nhất lúc này là giữ lấy phần đàn chưa phát bệnh. Giữ được nó là giữ được vốn.

4. CHÌA KHÓA THẬT SỰ: PHÒNG BẰNG VACCINE ĐÚNG NGÀY

Vì không có thuốc chữa, nên toàn bộ cuộc chơi với gà rù nằm ở chữ phòng. Và tin mừng là phòng gà rù thì rẻ, dễ và chắc ăn: chủ yếu là nhỏ vaccine đúng mốc ngày tuổi. Đây đúng là chỗ đồng tiền phải tiêu, vì tiêu vào đây rẻ hơn mất cả đàn nhiều lần.

Mấy mốc chính bà con nhớ để rà đàn nhà mình: nhỏ vaccine gà rù lần đầu vào quãng ngày thứ 5, nhắc lại quãng ngày 14. Tới khoảng 45 ngày tiêm nhắc thêm một mũi. Gà thả vườn nuôi dài ngày thì cứ khoảng một tháng rưỡi tới hai tháng nhắc lại một lần cho tới lúc xuất. Mốc cụ thể còn tùy loại vaccine và tùy vùng, nên có tờ lịch trong tay dán ngay ở chuồng là chắc nhất.

Một điều bà con hay bỏ qua: gà rù thường đi kèm với bệnh Gumboro ở gà con, nên lịch phòng phải làm cả cụm, đúng ngày tuổi, chứ không nhỏ lẻ tẻ mỗi gà rù. Làm nửa vời thì đàn vẫn hở, virus vẫn lọt.

5. NHỎ VACCINE SAO CHO KHÔNG “NHỎ NHƯ KHÔNG”

Nhiều nhà nhỏ vaccine đầy đủ mà đàn vẫn dính, rồi trách vaccine dởm. Phần lớn không phải tại vaccine, mà tại khâu bảo quản và cách nhỏ. Vaccine gà rù là vaccine sống, hỏng rất dễ:

– Giữ lạnh đúng cách từ lúc mua về tới lúc dùng, đừng để nắng, đừng để nóng.

– Trước khi dùng đưa về nhiệt độ thường một chút, pha đúng lượng nước theo hướng dẫn trên gói.

– Pha xong cho gà uống hoặc nhỏ hết trong vòng khoảng hai giờ. Để lâu là vaccine chết, nhỏ vào cũng như không.

– Trước hôm nhỏ vaccine, đừng làm gì khiến gà stress thêm. Đàn đang ốm nặng thì hoãn lại, chờ gà khỏe mới làm.

Làm đúng mấy khâu nhỏ này thì mũi vaccine mới có tác dụng thật, không phí công phí của.

6. VIỆC LÀM ĐƯỢC NGAY HÔM NAY

1. Đàn đang có con nghẹo cổ, ỉa phân xanh: tách ngay con bệnh, dọn và khử trùng chuồng, trợ sức cho cả đàn. Rồi tả rõ tình hình cho người có chuyên môn để được chỉ cách giữ phần đàn còn lại.

2. Đàn đang khỏe: lôi sổ ra rà lại xem đã nhỏ vaccine gà rù đúng mốc chưa. Thiếu mốc nào bổ ngay mốc đó, đừng để hở.

3. Sắp vào đàn gà mới: lên lịch vaccine ngay từ ngày đầu úm, đừng để tới lúc gà rù vào chuồng mới cuống cuồng chạy.

7. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

7.1. Gà rù có chữa được không?

Không. Không có thuốc nào diệt được virus gà rù, kháng sinh cũng không trị được vì nó chỉ diệt vi khuẩn. Khi đàn đã dính, việc làm được là tách con bệnh, khử trùng chuồng, trợ sức cho đàn để cứu phần chưa phát. Đàn đã tiêm phòng đúng mốc thì bệnh nhẹ hơn nhiều so với đàn chưa tiêm.

7.2. Gà bị nghẹo cổ có chắc là gà rù không?

Nghẹo cổ, vặn đầu, đi giật lùi hoặc quay vòng là dấu đặc trưng nhất của gà rù. Cộng thêm ỉa phân xanh và chết nhanh trong vài ngày thì gần như chắc. Nhưng vài bệnh khác cũng gây dấu thần kinh na ná, nên tả rõ tình hình đàn cho người có chuyên môn xem trước khi đổ thuốc.

7.3. Gà rù lây bằng đường nào?

Qua phân, dãi, bụi trong không khí chuồng, dụng cụ dùng chung và cả chân người ra vào. Nó lây rất nhanh, mạnh nhất vào mùa lạnh ẩm giao mùa. Vì thế tách con bệnh và khử trùng phải làm sớm, làm mạnh.

7.4. Nên nhỏ vaccine gà rù vào lúc nào?

Nhỏ lần đầu quãng ngày thứ 5, nhắc lại quãng ngày 14, tiêm nhắc thêm khoảng 45 ngày; gà thả vườn nuôi dài thì nhắc lại mỗi một tháng rưỡi tới hai tháng. Mốc cụ thể tùy loại vaccine và tùy vùng, nên có tờ lịch theo ngày tuổi dán ở chuồng là chắc nhất.

7.5. Đàn đã nhỏ vaccine rồi vẫn bị gà rù không?

Có thể vẫn dính, nhưng thường nhẹ, chết rải rác chứ không cả đàn, nếu nhỏ đúng mốc và bảo quản vaccine đúng. Ngược lại, nhỏ sót mốc hoặc vaccine bị hỏng do để nóng, pha để lâu thì coi như chưa tiêm, đàn vẫn hở.

7.6. Gà rù có lây sang người không?

Đây chủ yếu là bệnh của gia cầm, nguy cơ với người rất thấp. Dù vậy khi chăm gà bệnh bà con vẫn nên rửa tay sạch, giữ vệ sinh, không chủ quan để yên tâm.

Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu (Xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An). Nhà mình hai đời làm nghề thú y, từ chữa trâu bò những năm 90 tới nay chuyên chăn nuôi lợn, gà cho bà con quanh vùng. Đọc thêm về [chuyện nhà thuốc Thanh Hậu](https://thanhhauvet.com/gioi-thieu/).

Nhà nào đàn gà đang có con nghẹo cổ, ỉa phân xanh, bà con nhắn Zalo cửa hàng 0966 370 768, tả rõ gà mấy ngày tuổi, đã tiêm gì chưa, đang có mấy con biểu hiện — tôi chỉ cách xử cho đúng, đừng đổ thuốc bừa. Muốn nhận tờ LỊCH GÀ (lịch vaccine cho gà theo ngày tuổi, có mũi phòng gà rù) miễn phí thì cứ nhắn, tôi gửi tận tay để bà con dán chuồng làm cho đúng. Tham gia nhóm Zalo bà con chăn nuôi: https://zalo.me/g/feglol443

Đọc thêm: GÀ BỊ HEN (CRD): KHÒ KHÈ MÙA MƯA, ĂN KHỎE MÀ CHẬM LỚN — một bệnh hô hấp khác hay gặp ở gà, không chết ồ ạt như gà rù nhưng ăn tiền cám âm thầm.