LỢN BỊ TAI XANH: VÌ SAO TIÊM MÃI KHÔNG ĐỠ VÀ BỐN VIỆC PHẢI LÀM ĐÚNG THỨ TỰ

Sáng ra mở cửa chuồng, máng cám còn nguyên. Con lợn hôm qua còn tranh ăn, nay nằm dí một góc, thở gấp, sờ vào nóng hầm hập. Vài hôm sau tai với vành mông tím lại, ho khục khặc.

Bà con chạy ra quầy, kể triệu chứng, mua ống kháng sinh về tiêm. Hai hôm không đỡ. Lại đổi ống khác, mạnh hơn, đắt hơn. Vẫn không đỡ. Rồi con đầu tiên chết.

Tôi viết bài này vì tháng nào cũng có người nhắn tôi đúng cảnh đó. Và điều đau nhất là phần lớn tiền thuốc bà con bỏ ra đã đi sai chỗ ngay từ ống đầu tiên.

1. DẤU HIỆU LỢN BỊ TAI XANH — NHÌN VÀO ĐÂU ĐỂ BIẾT

Bệnh tai xanh, tên đầy đủ là hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome, viết tắt PRRS), do một loại virus gây ra. Tên gọi dài dòng nhưng nói lên đúng hai chỗ nó đánh: đường sinh sản và đường hô hấp.

Trên lợn thịt, bà con để ý mấy dấu này:

Con sốt cao trên 40 độ. Ăn giảm hẳn, có con còn một nửa khẩu phần, có con bỏ hẳn. Ho, thở gấp. Nằm dí một chỗ, lùa cũng lười dậy. Tai, vành mông, có khi cả bụng tím lại từng mảng.

Cái tên “tai xanh” là dân mình gọi theo chỗ dễ thấy nhất. Nhưng bà con lưu ý: không phải con nào bị cũng tím tai. Nhiều đàn dính bệnh mà tai chẳng đổi màu mấy, chỉ sốt và bỏ ăn. Ngồi chờ tai tím mới tin là bệnh thì đã muộn mất mấy ngày.

Ngược lại cũng đúng: tai tím chưa chắc đã là tai xanh. Mấy bệnh khác cũng làm da tím tái, tôi sẽ nói ở phần phân biệt phía dưới.

Nếu bà con thấy trong chuồng có mấy con lợn bỏ ăn sốt ủ rũ cùng lúc, lây dần từ ô này sang ô kia, thì khả năng cao là một con dịch chứ không phải con lợn đó trúng gió.

2. VÌ SAO LỢN TAI XANH CHẾT — KHÔNG PHẢI VIRUS GIẾT, MÀ BỆNH KẾ PHÁT

Trả lời nhanh: Lợn tai xanh phần lớn không chết vì chính con virus. Virus đánh sập hệ miễn dịch, sau đó đám vi khuẩn vốn nằm sẵn trong chuồng và trong phổi tràn vào gây bệnh kế phát: viêm phổi, suyễn, viêm khớp, lợn con thì tiêu chảy. Con lợn vừa sốt, vừa bỏ ăn, vừa viêm phổi rồi kiệt dần mà chết.

Đây là phần quan trọng nhất của cả bài. Bà con đọc kỹ chỗ này thôi cũng đủ đỡ tốn tiền.

Tai xanh là bệnh do virus. Kháng sinh không giết được virus.

Không có ống thuốc nào tiêm vào diệt được con virus tai xanh. Không có. Ai bán cho bà con thứ gọi là “thuốc đặc trị tai xanh” là đang bán niềm tin, không phải bán thuốc.

Vậy tại sao lợn chết?

Con lợn dính tai xanh phần lớn không chết vì con virus đó. Nó chết vì bệnh kế phát chồng lên.

Virus tai xanh vào người con lợn, nó làm một việc rất hiểm: nó đánh sập hệ miễn dịch. Giống như căn nhà bị dỡ mất mái. Mái mất rồi thì mưa gió ập vào — đám vi khuẩn vốn nằm sẵn trong chuồng, trong phổi con lợn, bình thường chẳng làm gì được, giờ thi nhau tràn vào. Viêm phổi dính sườn, suyễn, viêm khớp, viêm màng phổi; lợn con thì tiêu chảy.

Con lợn khi đó vừa sốt, vừa bỏ ăn, vừa viêm phổi. Nó kiệt dần rồi mới chết.

Hiểu được chỗ này thì bà con thấy ngay: tiêm kháng sinh đúng một nửa. Kháng sinh trị được đám vi khuẩn ăn theo, và việc đó cần thiết thật. Nhưng nếu chỉ đâm kháng sinh mà bỏ quên ba việc còn lại, lại còn đổi ống xoành xoạch mỗi ngày một loại, thì con lợn vẫn kiệt và vẫn chết. Tiền thì bay.

3. LỢN TAI XANH TIÊM THUỐC GÌ — BỐN VIỆC PHẢI LÀM ĐÚNG THỨ TỰ

Trả lời nhanh: Không có thuốc nào tiêm vào diệt được virus tai xanh. Bốn việc phải làm đúng thứ tự: hạ sốt giảm viêm để lợn chịu ăn lại; kháng sinh đúng nhóm đủ liệu trình để chặn bệnh kế phát; bù nước điện giải và vitamin C; nâng đề kháng bằng men, beta-glucan. Song song là tách con ốm và sát trùng chuồng.

Nhiều bà con nhắn tôi hỏi đúng câu này: lợn tai xanh tiêm thuốc gì. Tôi trả lời thật lòng là câu hỏi nên đặt khác đi một chút — không phải tiêm gì, mà là làm gì trước làm gì sau.

Bốn việc dưới đây, thứ tự quan trọng ngang nội dung.

3.1. Hạ sốt để con chịu ăn lại

Việc đầu tiên không phải kháng sinh. Là hạ sốt.

Lý do rất đơn giản: con đang sốt trên 40 độ thì nó không ăn. Bỏ ăn ba bốn hôm là hết vốn, đề kháng tụt sâu, lúc đó thần tiên cũng khó cứu.

Hạ sốt, giảm viêm cho nó chịu đứng dậy ăn lại. Con nào chịu ăn lại là con còn cửa sống — bà con cứ nhớ mỗi câu đó thôi cũng đủ.

3.2. Kháng sinh để chặn kế phát, không phải để diệt virus

Kháng sinh vẫn dùng, nhưng hiểu cho đúng nó làm gì: nó giữ lá phổi con lợn khỏi đám vi khuẩn ăn theo.

Đã vậy thì phải chọn đúng nhóm và dùng đủ liệu trình. Cái sai phổ biến nhất tôi gặp là đổi thuốc xoành xoạch — hôm nay ống này, mai thấy chưa đỡ đổi ống khác. Thuốc nào cũng cần vài ngày mới thấy tác dụng. Đổi liên tục thì vi khuẩn không chết, con lợn thêm gánh gan thận, mà tiền thì đi.

Dùng nhóm nào, mấy ngày, tiêm hay trộn cám — cái này tùy đàn: con to hay con nhỏ, ho khan hay ho có đờm, đã tiêm những gì rồi. Tôi không ghi liều chung lên bài được. Mỗi đàn một khác, mà ghi bừa một con số lên mạng để bà con chích sai thì hại đàn chứ không giúp được ai.

Bà con nhắn Zalo 0966 370 768, kể tình trạng đàn nhà mình, tôi hỏi kỹ rồi mới dám nói dùng gì.

3.3. Bù nước và nâng đề kháng

Đã không có thuốc diệt virus thì ai diệt nó? Chính hệ miễn dịch con lợn. Việc của mình là tiếp sức.

Pha điện giải, vitamin C cho uống tự do. Nước để ngay chỗ nó nằm, thay thường xuyên cho mát — con đang yếu, bắt nó lê đi xa uống là nó nhịn luôn. Thêm men, beta-glucan nâng sức.

Rồi chuồng phải khô, thoáng, mát. Giảm mật độ nếu đang nhồi. Và quan trọng: giảm stress hết mức. Lúc này đừng dồn chuồng, đừng chuyển đàn, đừng cân, đừng làm gì ầm ĩ. Con lợn đang yếu mà bị stress thêm là gục.

3.4. Cắt đường lây, giữ phần đàn còn khỏe

Việc này nhiều nhà làm muộn nhất, mà nó quyết định mất ít hay mất nhiều.

Tai xanh lây qua tiếp xúc trực tiếp, qua không khí, qua dụng cụ chăn nuôi, qua ruồi muỗi. Mùa mưa nóng ruồi muỗi nhiều là mùa nó dễ bùng. Và bà con nhớ kỹ một đường lây ít ai để ý: nó lây cả qua tinh dịch khi phối.

Nên phải làm ngay: tách con ốm sang ô riêng. Người vào chuồng ốm xong đừng vòng qua chuồng khỏe. Dụng cụ dùng riêng, đừng chung xô chung xẻng. Sát trùng chuồng và lối đi mỗi ngày. Diệt ruồi muỗi. Khách tới chơi đòi vào xem chuồng thì khất một thời gian — mất lòng một câu còn hơn mất cả đàn.

4. NHÀ NUÔI NÁI PHẢI BIẾT THÊM ĐIỀU NÀY

Trên đàn nái, tai xanh không dừng ở sốt bỏ ăn. Nó đánh thẳng vào sinh sản.

Nái mắc bệnh thường bỏ ăn hoặc ăn kém kéo dài cả một đến hai tuần, sốt trên 40 độ. Nhưng dấu đặc trưng nhất là chuyện thai: sảy thai giai đoạn cuối, đẻ non, nhiều thai khô — bà con hay gọi là thai gỗ — lên giống giả, mất sữa. Con đẻ ra yếu lử hoặc chết ngay sau sinh.

Nên nếu trại tự nhiên có mấy nái sảy thai cuối kỳ cùng lúc, nhiều thai khô, kèm bỏ ăn sốt và ho — thì đừng nghĩ con nái đó xui. Đó là dấu hiệu một ổ dịch mới, phải xử cả trại chứ không xử một con.

Con nọc cũng dính, mà chỗ này rất nhiều nhà bỏ sót. Nọc bệnh thì sốt, ăn kém, giảm hưng phấn, và tinh dịch tụt cả lượng lẫn chất. Phối trong giai đoạn đó tỷ lệ đậu rất thấp. Nhiều nhà cứ loay hoay đổ lỗi cho đàn nái, thay cám, thay thuốc kích — hóa ra lỗi nằm ở con đực.

Nái sau đẻ mà sốt bỏ ăn thì còn một khả năng nữa hay bị lẫn, tôi nói ngay ở phần dưới.

5. TAI XANH KHÁC DỊCH TẢ CHÂU PHI VÀ MẤY BỆNH HAY NHẦM CHỖ NÀO

Lợn sốt cao, bỏ ăn, da đỏ tím — nhìn vào rất dễ hoang mang vì bệnh nào cũng na ná. Mấy điểm dưới đây giúp bà con khoanh vùng.

So với dịch tả lợn châu Phi. Dịch tả châu Phi đánh nhanh và ác hơn hẳn: chết dồn dập trong vài ngày, có chuồng chết gần như sạch, da xuất huyết đỏ tím từng mảng, ít ho. Tai xanh thì con ốm lai rai, thiên về hô hấp — ho, thở gấp — rồi kiệt dần vì kế phát. Khác biệt lớn nhất về cách xử: tai xanh có vắc-xin phòng và đàn dính vẫn còn cửa giữ nếu chặn kế phát đúng; còn dịch tả châu Phi thì chưa có gì cứu được đàn đã dính, chỉ chặn được từ ngoài cổng.

So với hội chứng MMA ở nái sau đẻ. Nái viêm vú viêm tử cung cũng sốt cao bỏ ăn, nhưng bệnh khu trú ở bầu vú và tử cung: vú cứng nóng đau, âm đạo chảy dịch mủ hôi, và không kèm sảy thai hàng loạt. Tai xanh thì dấu nằm ở đàn — nhiều nái sảy cuối kỳ, thai khô, kèm ho.

So với dịch tả lợn cổ điển. Cũng sốt cao, cũng xuất huyết da, nhưng đây là bệnh đã có vắc-xin lâu năm, đàn tiêm đủ mũi thì khả năng dính thấp. Bà con rà lại sổ tiêm phòng của đàn là khoanh được.

Nói thẳng một câu: mấy dấu trên chỉ để bà con khoanh vùng và bớt hoang mang, không phải để tự chẩn đoán rồi tự mua thuốc. Nhìn mắt thường không ai dám chắc trăm phần trăm. Đàn có dấu lạ, chết bất thường thì phải báo thú y — đừng giấu, đừng bán chạy. Giấu một hôm là cả xóm dính, sang năm chính nhà mình cũng không còn chỗ mà nuôi.

6. PHÒNG TAI XANH: VẮC-XIN VÀ MẤY VIỆC RẺ HƠN TIỀN THUỐC NHIỀU

Nói cho hết nhẽ: bệnh này chữa thì tốn mà kết quả hên xui, phòng thì rẻ hơn nhiều.

Vắc-xin. Có vắc-xin phòng tai xanh cho đàn, thường tiêm cho hậu bị trước khi đưa vào đàn sinh sản, làm hai đợt cách nhau một khoảng. Lịch cụ thể tùy đàn nhà bà con đang nuôi kiểu gì, đã có nền miễn dịch chưa — cái này nhắn tôi, tôi xem rồi dựng lịch cho.

Nhập hậu bị phải cách ly. Đây là chỗ rước bệnh phổ biến nhất. Hậu bị mua về phải nuôi riêng một thời gian, cho làm quen dần với mầm bệnh sẵn có của trại, kiểm tra ổn rồi mới cho nhập đàn. Bắt về thả thẳng vào chuồng nái là mở cổng mời dịch vào nhà.

Nuôi cùng vào cùng ra. Nuôi gối lứa nhồi nhét, ô này chưa xuất đã dồn ô kia vào, thì mầm bệnh cứ ở lại chuồng quanh năm không bao giờ cắt được.

Sát trùng đều tay và diệt côn trùng. Chuồng, lối đi, xe chở cám chở lợn. Ruồi muỗi chuột bọ đều mang mầm đi giúp virus.

Nhà nào chưa nắm được lứa tuổi nào tiêm mũi gì, tôi có bảng lịch tiêm phòng cho lợn theo từng lứa tuổi — nái, hậu bị, lợn con, lợn thịt, mũi nào ngày nào, viết dễ đọc, in ra dán vách chuồng được. Bà con nhắn chữ “LỊCH LỢN” qua Zalo 0966 370 768, tôi gửi miễn phí, không bán gì kèm.

7. LÚC NÀO PHẢI GỌI NGAY, ĐỪNG TỰ XỬ THÊM

Có mấy mốc bà con đừng chần chừ:

Đàn có từ hai con trở lên cùng sốt bỏ ăn trong một hai ngày. Con sốt cao không hạ dù đã can thiệp. Lợn ho nhiều, thở gấp, thở bằng bụng. Nái sảy thai hoặc đẻ ra nhiều thai khô. Và nhất là khi đàn bắt đầu có con chết mà chưa rõ vì sao.

Tôi biết bà con ở xa, thú y không phải lúc nào cũng tới kịp, nhất là ban đêm. Nhưng gọi hỏi thì lúc nào cũng gọi được. Bác sĩ thú y không phải người để gọi khi đã hết cách.

Nhà nào đang có lợn sốt bỏ ăn ngay lúc này thì đừng ngồi đoán một mình. Nhắn tôi mô tả: đàn bao nhiêu con, cỡ bao nhiêu cân, sốt mấy ngày, có ho không, tai mông tím chỗ nào, phân thế nào, đã tiêm gì rồi. Tôi hỏi thêm vài câu rồi chỉ hướng xử. Cần thuốc thì tôi soạn đúng thứ đó thôi, không bán thừa. Quanh vùng Nghĩa Đàn tôi giao tận nơi.

Nuôi cả lứa mấy tháng trời, mất một đàn là mất công cả năm. Mà cái quyết định giữ được hay không nằm ở chỗ bà con làm đúng việc trong ba ngày đầu, chứ không nằm ở ống thuốc đắt nhất.

8. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

8.1. Lợn tai xanh có thuốc đặc trị không?

Không. Tai xanh do virus gây ra, chưa có thuốc nào tiêm vào diệt được virus này. Thuốc dùng trong đợt dịch là để hạ sốt cho lợn ăn lại, chặn vi khuẩn kế phát và nâng đề kháng — nghĩa là giữ cho con lợn đủ sức tự thắng bệnh, chứ không phải diệt mầm bệnh.

8.2. Lợn tai xanh tiêm thuốc gì trước tiên?

Hạ sốt trước, không phải kháng sinh. Con sốt cao thì bỏ ăn, mà bỏ ăn vài ngày là kiệt sức. Hạ sốt để nó chịu ăn lại rồi mới tính tiếp. Liều lượng phải theo cân nặng và tình trạng từng đàn, bà con nhắn Zalo 0966 370 768 để được hướng dẫn đúng đàn nhà mình.

8.3. Lợn bị tai xanh có chữa khỏi được không?

Đàn dính bệnh vẫn còn cửa giữ được phần lớn nếu xử đúng và sớm, nhưng không ai dám hứa cứu hết — bệnh này có tỷ lệ chết thật sự. Khoảng cách giữa nhà mất trắng và nhà giữ được nằm ở bốn việc: hạ sốt cho ăn lại, chặn kế phát, nâng đề kháng, cắt đường lây.

8.4. Lợn tai xanh có lây sang người không?

Không lây sang người. Nhưng lợn bệnh dễ nhiễm thêm vi khuẩn kế phát, trong đó có loại gây bệnh cho người khi giết mổ hoặc ăn thịt chưa nấu chín. Vì vậy tuyệt đối không giết mổ, không bán chạy lợn ốm.

8.5. Tai xanh khác dịch tả lợn châu Phi thế nào?

Dịch tả châu Phi chết rất nhanh, chết dồn, da xuất huyết đỏ tím, chưa có cách cứu đàn đã dính. Tai xanh thiên về hô hấp, con ốm lai rai rồi kiệt vì bệnh kế phát, có vắc-xin phòng và đàn dính vẫn còn cửa giữ nếu chặn kế phát đúng.

8.6. Nái sảy thai và đẻ nhiều thai khô có phải tai xanh không?

Đó là một trong những dấu đặc trưng nhất của tai xanh trên đàn nái, nhất là khi nhiều nái sảy cuối kỳ cùng lúc kèm bỏ ăn, sốt, ho. Nhưng sảy thai còn do nhiều nguyên nhân khác, cần thú y khám và xét nghiệm mới chốt được.

Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Nghề thú y hai đời trong nhà, làm từ năm 1994. Nội dung dựa trên kinh nghiệm chữa trị thực tế tại chuồng của bà con quanh vùng.