CÁCH PHÒNG DỊCH TẢ LỢN CHÂU PHI: 5 ĐƯỜNG VIRUS VÀO CHUỒNG VÀ CÁCH CHẶN TỪNG ĐƯỜNG

Năm nào dịch tả lợn châu Phi về làng, cảnh cũng lặp lại y hệt nhau.

Đầu tiên là nhà đầu xóm. Con lợn sốt hầm hập, bỏ ăn, tai với vùng da mỏng bầm tím lại, có con nôn, có con đi ngoài ra máu. Chưa kịp hiểu chuyện gì thì con thứ hai nằm. Rồi con thứ ba. Chưa đầy chục ngày, chuồng trống.

Rồi tới nhà giữa xóm. Rồi nhà cuối xóm.

Nhưng gần như xóm nào cũng có một hai nhà lạ lắm: xung quanh đổ hết mà đàn nhà họ vẫn ăn khỏe, vẫn xuất chuồng bình thường.

Bà con hay bảo mấy nhà đó “cao số”. Tôi làm nghề thú y, đi vào tận chuồng nhiều nhà, tôi nói thật: không có cao số nào cả. Họ làm khác mấy việc rất cụ thể, mà việc nào cũng làm được, phần lớn còn chẳng tốn tiền.

Bài này tôi viết đúng mấy việc đó.

1. DỊCH TẢ LỢN CHÂU PHI LÀ BỆNH GÌ, VÌ SAO KHÔNG CHỮA ĐƯỢC

Dịch tả lợn châu Phi, tên tiếng Anh là African Swine Fever, viết tắt ASF, do một loại virus cỡ lớn gây ra. Nguồn gốc của nó là từ đàn lợn rừng bên châu Phi, lây lan qua con ve.

Có hai điều bà con phải nắm cho chắc, vì hiểu sai hai điều này là tiêu tiền oan ngay từ ngày đầu.

Thứ nhất: bệnh này lợn mọi lứa tuổi đều mắc. Không phải riêng lợn con hay lợn mới nhập. Nái đang chửa, lợn thịt sắp xuất, lợn con theo mẹ — dính hết.

Thứ hai, và quan trọng nhất: dịch tả lợn châu Phi không có thuốc chữa.

Không có ống nào tiêm vào cứu được con lợn đã dính. Không có gói nào trộn cám mà đàn khỏi. Đây không phải chuyện riêng ở ta — cả thế giới đang vậy, đàn đã dính là khoanh vùng, tiêu hủy, chứ không chữa.

Cho nên nếu ai bán cho bà con thứ gọi là “thuốc trị dịch tả châu Phi”, bà con cứ hiểu là người ta đang bán nỗi sợ của mình.

Và cũng vì vậy mà cách đánh con bệnh này ngược hẳn với mọi bệnh khác trên đàn lợn:

Tiền và công của bà con phải dồn ra cổng, chứ không dồn vào ống tiêm.

2. DẤU HIỆU LỢN BỊ DỊCH TẢ CHÂU PHI

Trả lời nhanh: Dấu hiệu lợn bị dịch tả châu Phi: sốt cao, bỏ ăn, nằm bẹp; da vùng mỏng như tai, bụng, bẹn bầm tím thành mảng; nôn mửa và đi ngoài ra máu; nái đang chửa thì sảy thai. Lợn bệnh thường chết trong khoảng mười ngày và chết dồn, con này nối con kia.

Bà con để ý mấy dấu này trên đàn:

– Sốt cao, bỏ ăn, nằm bẹp một chỗ, lùa cũng lười dậy.

– Xuất huyết, bầm tím ở tai và những vùng da mỏng như bụng, bẹn, vành mông — tím thành từng mảng chứ không phải lấm tấm.

– Nôn mửa và đi ngoài ra máu — đây là dấu khá riêng của bệnh này.

– Nái đang chửa thì sảy thai; lợn con đẻ ra chết ngay.

– Lợn bệnh thường chết trong khoảng mười ngày, và chết dồn, con này nối con kia.

Nếu chẳng may phải mổ khám con đã chết, bệnh tích rõ nhất là lá lách nhồi huyết, sưng to và đen lại, thận xuất huyết, ruột già xuất huyết và hoại tử, trong xoang bụng đọng dịch màu đỏ.

Tôi nói thẳng để bà con khỏi ảo tưởng: nhìn mắt thường không ai dám chắc trăm phần trăm. Mấy bệnh khác cũng sốt và xuất huyết y như vậy. Muốn chắc thì phải xét nghiệm, mà việc đó thuộc về cơ quan thú y.

2.1. Dịch tả châu Phi khác tai xanh chỗ nào

Hai bệnh này bà con hay lẫn nhất, vì mở đầu giống hệt: sốt cao, bỏ ăn, nằm bẹp, da tím. Ba chỗ để phân biệt:

Tốc độ. Dịch tả châu Phi đánh nhanh và ác, chết dồn trong khoảng mươi ngày. Tai xanh chậm hơn, con ốm lai rai, ho, kiệt dần, và phần lớn chết vì bệnh kế phát chồng lên chứ không phải chết thẳng vì virus.

Đường ra của bệnh. Dịch tả châu Phi thiên về xuất huyết: nôn, đi ngoài ra máu, da tím thành mảng. Tai xanh thiên về đường thở: ho, thở gấp, rồi viêm phổi.

Đàn nái. Nái sảy thai giai đoạn cuối, đẻ ra nhiều thai khô (dân mình hay gọi là thai gỗ), lên giống giả, mất sữa — đó là dấu vân tay của tai xanh. Dịch tả châu Phi cũng làm sảy thai, nhưng nó không dừng ở đàn nái: cả chuồng thịt, chuồng con, con to con nhỏ đều đổ.

Và chỗ khác nhau lớn nhất là cách xử: tai xanh, đàn dính vẫn còn cửa giữ nếu hạ sốt cho con ăn lại và chặn được bệnh kế phát. Dịch tả châu Phi thì không.

3. DỊCH TẢ LỢN CHÂU PHI LÂY QUA ĐƯỜNG NÀO

Trả lời nhanh: Virus dịch tả châu Phi không tự bay được mà đi nhờ năm đường: theo giày dép quần áo của người; theo bánh xe cám và xe bắt lợn; theo thức ăn thừa chưa nấu chín; theo ve, chuột, chó; và theo dụng cụ chăn nuôi dùng chung giữa các nhà. Chặn được năm đường này là giữ được đàn.

Đây là phần quan trọng nhất của cả bài, vì nó là chỗ duy nhất bà con còn can thiệp được.

Con virus này có một điểm yếu rất lớn mà ít người để ý: nó không tự bay được.

Nó phải đi nhờ. Nhờ đôi dép, nhờ bánh xe, nhờ cái xô, nhờ nồi cơm thừa, nhờ con chuột con ve. Chặn được mấy đường đi nhờ đó thì nó đứng ngoài cổng, không vào được chuồng.

Có năm đường. Mấy nhà giữ được đàn giữa vùng dịch là những nhà chặn cả năm.

3.1. Đường 1 — Con người

Đây là đường lây làm chết nhiều đàn nhất, mà cũng là đường bà con coi thường nhất, vì nó chẳng giống một mối nguy chút nào.

Ông hàng xóm sang chơi, ghé xem đàn lợn nhà mình một cái — mà sáng nay ông ấy vừa đứng xem nhà kia mổ con lợn ốm. Anh lái buôn vào tận chuồng nhìn hàng — đôi ủng đó hôm nay đã đi qua ba chuồng khác. Chính bà con đi ăn cỗ về, đôi dép ấy đi thẳng vào chuồng.

Virus đi nhờ đế dép. Đơn giản vậy thôi.

Việc phải làm, làm được ngay chiều nay:

– Không cho người lạ bước vào khu chuồng. Lái buôn xem lợn thì mình lùa ra ngoài cho xem, người ta đứng ngoài rào. Cứ nói thẳng “mùa dịch nhà em kiêng”, người làm nghề lâu năm họ hiểu ngay, chẳng ai giận.

– Để một đôi ủng riêng trong chuồng. Ra khỏi chuồng là để lại đó, không xỏ đôi ấy đi chợ, đi ngõ.

– Đi đám, đi chợ, đi qua nhà có dịch về thì thay đồ, rửa tay, đừng vào chuồng ngay.

Việc này không tốn một đồng nào. Mà nếu hôm nay bà con chỉ làm được đúng một việc trong cả bài, thì làm việc này.

3.2. Đường 2 — Phương tiện, xe cộ

Xe cám, xe bắt lợn, xe chở phân. Một ngày mấy cái xe đó ghé bao nhiêu chuồng, bà con không biết được, mà bánh xe thì lăn qua đủ thứ.

Nguyên tắc gọn: xe không vào sân, không lùi tới cửa chuồng.

– Cám đỡ xuống ngoài sân, nhà mình tự chuyển vào.

– Bắt lợn thì lùa ra một điểm ngoài cùng, người của xe không bước vào khu chuồng.

– Chỗ xe hay dừng thì rắc vôi, phun sát trùng sau mỗi lần có xe tới.

3.3. Đường 3 — Thức ăn thừa

Chỗ này tôi phải nói kỹ, vì rất nhiều nhà quanh vùng đang nuôi theo kiểu tận dụng.

Virus dịch tả châu Phi sống dai trong thịt sống, trong lòng, tiết, xương, và trong cơm thừa canh cặn mang từ quán về, từ đám cỗ về. Đổ nguyên vào máng là bà con tự tay bưng virus vào tận mồm con lợn nhà mình.

Việc phải làm:

– Mùa dịch, tốt nhất bỏ hẳn nguồn cám thừa từ bên ngoài.

– Nếu vẫn phải dùng thì nấu sôi thật kỹ — sôi thật, không phải hâm qua loa cho ấm.

– Tuyệt đối không cho lợn ăn thịt sống, lòng sống, nước rửa thịt.

Tôi biết bỏ cám thừa là tốn thêm tiền cám. Nhưng bà con tính giúp tôi: một bao cám so với cả chuồng lợn, cái nào đắt hơn?

3.4. Đường 4 — Ve, chuột, chó

Con ve là vật trung gian chính của con virus này — nó theo ve mà lan ra từ đàn lợn rừng bên châu Phi. Rồi con chuột chạy từ chuồng nhà này sang chuồng nhà kia. Rồi con chó nhà mình chạy rông, sáng nay nó vừa tha cái gì ngoài bãi rác về, chiều nó nằm ngay cửa chuồng.

Việc phải làm trong mùa dịch:

– Diệt ve cho đàn và cho chuồng.

– Đánh chuột quanh khu chuồng, dọn luôn chỗ chuột hay trú: đống củi, bao tải, cỏ rậm sát tường.

– Xích chó lại, đừng thả rông. Không nuôi gà vịt chạy vòng vòng khu chuồng lợn.

Mấy việc này tốn ít tiền, nhưng phải làm đều, không phải làm một hôm rồi thôi.

3.5. Đường 5 — Dụng cụ chăn nuôi

Mượn xô nhà bên. Mượn cái xẻng hót phân. Chung cái xe rùa. Dùng chung một cái kim tiêm cho cả đàn.

Mùa dịch thì đồ nhà nào nhà nấy dùng, không mượn qua mượn lại. Kim tiêm, tốt nhất mỗi con một kim; không thì luộc kỹ.

4. THUỐC SÁT TRÙNG CHUỒNG TRẠI LỢN — DÙNG SAO CHO ĐÚNG

Sát trùng là mắt xích quan trọng, nhưng tôi nói thật lòng để bà con khỏi ngộ nhận: chai sát trùng không phải bùa hộ mệnh.

Nhà nào phun đẫm cả chuồng mà vẫn cho người lạ đi thẳng vào, vẫn đổ cơm thừa quán ăn chưa nấu sôi cho lợn, thì phun bao nhiêu cũng bằng thừa.

Ba lỗi bà con hay mắc:

Lỗi 1 — đợi có dịch mới phun. Sát trùng là việc định kỳ, làm đều quanh năm, dày lên trong mùa dịch. Đợi đầu xóm có nhà đổ đàn mới cuống lên phun thì virus đã đi trước mình mấy ngày.

Lỗi 2 — chỉ phun trong chuồng. Virus theo chân người, theo bánh xe mà vào, nên phải phun cả cổng ngõ, lối đi, chỗ xe hay dừng. Hố vôi đặt ngay cửa ra vào, rắc lại khi nào ướt bết.

Lỗi 3 — dùng một loại cho mọi việc. Chuồng đang có lợn với chuồng đã trống chờ tái đàn không dùng giống nhau, cách pha cũng khác. Nền lát xi măng khác nền đất. Chai nào cũng có hướng dẫn trên nhãn — bà con đọc nhãn, đừng ước lượng bằng mắt: pha đặc quá thì hại đường hô hấp con lợn, pha loãng quá thì phun cho vui.

Loại nào hợp chuồng nhà mình, pha ra sao, mấy ngày một lần — cái này tùy chuồng bà con đang nuôi hay đang trống, nền xi măng hay nền đất. Bà con nhắn Zalo 0966 370 768 (Thú y Thanh Hậu), tả cái chuồng nhà mình, tôi chỉ cho đúng.

5. NẾU ĐÀN ĐÃ CÓ CON NGHI DÍNH THÌ LÀM GÌ

Đây là lúc bà con dễ làm hỏng cả vùng nhất, nên tôi nói thẳng.

Đừng giấu. Đừng bán chạy.

Lợn ốm mà bán tống bán tháo là bưng con virus đi rải khắp mấy xã. Rồi nó vòng lại, chính đàn tái nuôi của nhà mình dính tiếp. Cái vòng đó năm nào tôi cũng thấy lặp lại.

Việc phải làm:

– Tách ngay con nghi bệnh ra chỗ riêng.

– Không mổ, không vứt xác ra kênh, ra vườn, ra bãi.

– Báo thú y xã — đây là bệnh bắt buộc khai báo, không còn là chuyện riêng nhà mình nữa.

– Siết chặt lại năm đường ở trên để giữ số lợn còn chưa dính.

6. SAU DỊCH, BAO LÂU THÌ TÁI ĐÀN ĐƯỢC

Nhà nào vừa mất đàn, đang sốt ruột muốn nuôi lại ngay: đừng vội.

Chuồng phải để trống, dọn sạch phân rác, rửa, sát trùng nhiều lần, để khô hẳn, rồi mới tính chuyện bắt giống. Nuôi lại quá sớm vào cái chuồng chưa sạch là mất lần hai — mà lần hai thì thường gãy hẳn, vì vốn đã cạn.

Khi tái đàn, bắt giống ở chỗ rõ nguồn, nhốt riêng theo dõi một thời gian trước khi cho nhập chung, và ngay từ đầu áp lại năm việc chặn cổng ở trên. Đàn mới về mà chuồng vẫn mở toang như cũ thì chỉ là bắt đầu lại một vòng nữa.

7. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI TÔI

7.1. Lợn bị dịch tả châu Phi có chữa được không?

Không. Không có thuốc điều trị. Ai bán “thuốc đặc trị dịch tả châu Phi” là bán niềm tin. Tiền đó bà con để dành mua sát trùng và làm chặt khâu ra vào thì có ích hơn nhiều.

7.2. Cho lợn ăn cơm thừa có bị dịch tả châu Phi không?

Có thể, và đây là một trong những đường lây phổ biến. Virus sống dai trong thịt sống, lòng, tiết, xương lẫn trong cơm thừa. Mùa dịch thì bỏ hẳn, hoặc phải nấu sôi thật kỹ.

7.3. Dịch tả châu Phi có lây sang người không?

Không lây sang người. Nhưng người lại là kẻ vận chuyển virus số một — qua giày dép, quần áo, tay chân, xe cộ. Nên chặn người vào chuồng vẫn là việc quan trọng nhất.

7.4. Sát trùng bao lâu một lần trong mùa dịch?

Dày hơn hẳn ngày thường, và phải phun cả lối đi, cổng ngõ chứ không riêng trong chuồng. Tần suất cụ thể còn tùy chuồng và tùy loại thuốc — bà con nhắn tôi, tôi tính theo chuồng nhà mình.

7.5. Nhà tôi nuôi có mấy con, có cần làm ghê gớm vậy không?

Càng ít con thì càng phải giữ, vì mất là mất sạch vốn. Mà bốn trong năm việc trên không tốn đồng nào — chỉ là đổi thói quen.

8. TÓM LẠI

Năm việc cho bà con dễ nhớ:

1. Chặn người — không cho người lạ vào khu chuồng, ủng riêng để trong chuồng.

2. Chặn xe — xe không lùi tới cửa chuồng.

3. Chặn thức ăn thừa — bỏ hẳn, hoặc nấu sôi thật kỹ.

4. Diệt ve, đánh chuột, xích chó.

5. Đồ nhà nào nhà nấy dùng, sát trùng đều tay cả lối đi và cổng ngõ.

Bốn việc đầu gần như không tốn tiền. Đó mới là phần quyết định.

Con dịch này ác thật, nhưng nó không phải trời phạt ai. Nhà nào chặn được cửa, nhà đó còn đàn.

Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu — xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An.

Bà con cần tư vấn phòng dịch cho chuồng nhà mình, hoặc cần thuốc sát trùng, vôi bột, thuốc diệt ve diệt chuột, men và vitamin nâng đề kháng cho đàn — gọi hoặc nhắn Zalo 0966 370 768. Quanh vùng Nghĩa Đàn giao tận nơi trong ngày.

Nhà nào muốn có lịch tiêm phòng vaccine cho lợn in ra dán ở chuồng (mũi nào, ngày tuổi nào, cho lợn con, lợn thịt, nái), nhắn cho tôi chữ LỊCH LỢN, tôi gửi miễn phí. Nói rõ để bà con khỏi hiểu nhầm: lịch đó là cho các bệnh khác — dịch tả cổ điển, tụ huyết trùng, lở mồm long móng, tai xanh — không phải cho dịch tả châu Phi. Nhưng vẫn nên làm, vì con lợn không phải gánh mấy bệnh kia thì nó khỏe, mà mùa dịch thì con khỏe bao giờ cũng đứng vững hơn con đang ốm dở.

Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Nghề thú y hai đời trong nhà, làm từ năm 1994. Nội dung dựa trên kinh nghiệm chữa trị thực tế tại chuồng của bà con quanh vùng.