LỢN NÁI MẤT SỮA SAU ĐẺ: NHẬN ĐÚNG BỆNH, LÀM ĐÚNG VIỆC NGAY TỐI NAY

Nửa đêm, Zalo cửa hàng sáng lên. Đầu dây bên kia giọng run run: nái đẻ tối qua, giờ nằm sấp úp cả bầu vú xuống nền, bỏ ăn, sờ vú thì cứng nóng, đàn con rúc vào bị hất ra, kêu đói suốt từ chập tối.

Những cuộc gọi kiểu này tôi nhận nhiều nhất vào đúng đêm sau khi nái đẻ. Và câu tôi hỏi lại bao giờ cũng giống nhau — vì có ba thứ bà con tự soi được ngay tại chuồng, không cần chờ ai tới, không cần thuốc men gì.

Nên nếu bà con đang cầm điện thoại đứng cạnh chuồng, nái đang sốt, thì khoan đọc phần vì sao. Làm ba việc kiểm tra dưới đây trong hai phút đã.

1. BA VIỆC KIỂM TRA NGAY TRONG HAI PHÚT, LÀM TRƯỚC KHI ĐỌC TIẾP

Đừng đọc tiếp vội. Ra chuồng đã.

Ba việc này bà con làm được ngay, đứng tại chuồng, không cần chờ ai:

Một, sờ bầu vú nái. Cứng không? Nóng không? Ấn nhẹ một cái, nái có giật mình vì đau không? Vú mềm bình thường thì thôi. Vú cứng như khúc gỗ, nóng ran tay, đó là dấu đáng lo.

Hai, kiểm tra nái có sốt không. Nhà có cặp nhiệt kế thì đo ngay. Sốt 40–41°C là mức đáng ngại, cao hơn hẳn bình thường.

Ba, nhìn xuống âm đạo. Có dịch lợn cợn không? Màu hồng hay xám đen? Có mùi hôi không? Dịch trong, không mùi thì yên tâm phần này.

Ba việc trên chỉ để soi bệnh, chưa phải để chữa. Đừng động thêm vào bầu vú, đừng đụng vào đàn con.

Ghi chú: Phần giữ ấm ổ con dưới đây là kinh nghiệm chuồng trại thường ngày, không phải hướng dẫn điều trị. Việc chữa cho nái phải theo chỉ định của bác sĩ thú y.

Trong lúc chờ, giữ ổ con khô ấm như bà con vẫn làm mọi lứa.

Nếu ba dấu hiệu trên trúng cả ba thì đọc tiếp — gần như chắc là bệnh này.

2. LỢN NÁI SỐT BỎ ĂN SAU ĐẺ: BA DẤU HIỆU TRÚNG CẢ BA TRONG 12 ĐẾN 18 TIẾNG ĐẦU LÀ GẦN NHƯ CHẮC

Trả lời nhanh: Ba dấu hiệu của nái mất sữa sau đẻ (hội chứng MMA): một là sốt 40–41°C, bỏ ăn, nằm lì không buồn dậy; hai là bầu vú cứng như cục đá, nóng ran, nái né người khi chạm vào; ba là mất sữa, nái nằm sấp úp vú xuống nền, hất con ra. Trúng cả ba trong 12–18 tiếng đầu sau đẻ thì gần như chắc chắn là bệnh này.

Ba việc bà con vừa làm ở trên không phải để cho có. Trúng cả ba, đúng vào lúc nái đẻ được 12 đến 18 tiếng, thì gần như chắc chắn là bệnh này rồi.

Dấu hiệu đầu tiên: nái sốt. Sờ tai, sờ mũi thấy nóng ran, cặp nhiệt kế lên tới 40–41°C. Bỏ ăn, uống nước cũng lười, nằm lì một chỗ không buồn dậy dù con kêu ngay bên cạnh.

Dấu hiệu thứ hai nằm ở bầu vú: cứng như cục đá, nóng hơn hẳn phần da xung quanh, nái né người ngay khi bà con vừa chạm tay vào. Đau thật chứ không phải làm nũng.

Dấu hiệu thứ ba là mất sữa. Nái nằm sấp, úp cả bầu vú xuống nền chuồng, không cho con bú. Con rúc vào là bị hất ra, kêu chí chóe cả ổ. Cảnh heo nái sốt bỏ ăn kiểu này là cảnh tôi gặp nhiều nhất sau đẻ — không phải mệt thường qua ngày là hết.

Để chắc ăn hơn, nhìn thêm đàn con. Mới hôm qua còn bụ bẫm, giờ gầy rộc, kêu nhiều hơn, có con tiêu chảy, đi phân trắng vì đói sữa lâu, thiếu luôn sức đề kháng đáng ra phải có từ dòng sữa đầu.

Trúng cả ba dấu hiệu chính là gần như chắc rồi. Vậy cái “bệnh này” tôi nhắc mãi từ nãy tên là gì?

3. HỘI CHỨNG MMA LÀ GÌ — BA BỆNH CÙNG LÚC, MẤT SỮA MỚI LÀ CÁI NGỌN

Ba dấu hiệu bà con vừa soi ở trên — sốt, vú cứng, mất sữa — gộp lại có tên gọi: Hội chứng MMA (Mastitis–Metritis–Agalactia). Nói cho dễ hiểu: ba bệnh xảy ra cùng lúc trên một con nái — viêm vú, viêm tử cung, mất sữa. Không phải một bệnh. Mà là ba bệnh cõng nhau mà ra.

Mất sữa — cái bà con thấy đầu, lo nhất — lại chỉ là cái ngọn. Gốc nằm dưới: vi khuẩn đã âm thầm nhiễm vào tử cung, bầu vú từ trước. Chữa mỗi cái ngọn, chỉ lo kích sữa mà không đụng gốc, thì tử cung viêm âm ỉ kéo dài, nái đẻ lứa sau cũng kém đi theo.

Con vi khuẩn gây chuyện này, tôi nói tên luôn cho bà con biết mặt: E.coli, Klebsiella, Pseudomonas, tụ cầu (Staphylococcus), liên cầu (Streptococcus). Nghe lạ tai vậy thôi chứ toàn loại có sẵn quanh chuồng mình — chỉ chờ nái yếu người hoặc có vết xước là chui vào.

Hai điều bà con hay lo nhầm, nói rõ luôn cho yên tâm. Một, bệnh này không có vắc-xin — đừng đi hỏi mua vắc-xin MMA, không có đâu. Hai, bệnh không lây con này sang con khác như dịch. Mỗi con nái tự phát bệnh do vi khuẩn cơ hội trong chuồng nó, không phải “lây” từ nái bên cạnh.

4. VÌ SAO TAY NGƯỜI ĐỠ ĐẺ LẠI LÀ CHỖ VI KHUẨN CHUI VÀO ĐẦU TIÊN

Vi khuẩn có sẵn quanh chuồng, vậy tại sao con nái này dính mà con bên cạnh thì không? Khác nhau ở chỗ có cửa mở hay không. Tôi nói thẳng để bà con dễ hiểu, chứ không phải để trách ai.

Lứa nào đẻ trơn tru, con ra đều thì ít khi dính bệnh này. Nhưng lứa nào đẻ lâu, con mắc ngôi, bà con phải thò tay vào móc con ra — đó chính là lúc cửa mở cho vi khuẩn.

Đẻ càng kéo dài, cổ tử cung càng mở lâu — mở lâu thì vi khuẩn càng dễ có đường lan vào trong. Tay người đưa vào lại thêm một đường mở nữa, chưa kể dễ làm trầy xước bên trong. Chỗ trầy đó vi khuẩn bám lại dễ hơn hẳn.

Rồi tới sót nhau, sót con. Miếng nhau hay con chết lưu còn kẹt lại trong tử cung, để vài hôm là thành ổ vi khuẩn ngay bên trong bụng mẹ.

Chuồng đẻ bẩn cũng góp phần — nái nằm đó cả ngày, phân, dịch, nước tiểu dính quanh, vi khuẩn từ nền chuồng theo đường sinh dục leo ngược vào. Cuối cùng là bầu vú: sữa xuống mà con bú không hết, ứ lại trong vú. Chỗ sữa ứ đó là môi trường vi khuẩn ưa thích nhất.

Bà con đọc tới đây đừng nghĩ “vậy tại mình làm sai”. Đẻ khó thì buộc phải đỡ, tay không đưa vào thì con không ra được. Cái thiếu không phải là bà con lười, mà là không ai chỉ cho biết chỗ nào cần để ý sau khi đỡ xong. Biết rồi thì phòng được.

5. LÀM GÌ ĐƯỢC TỐI NAY — VÀ VIỆC GÌ BẮT BUỘC PHẢI CHỜ BÁC SĨ

Nhưng phòng là chuyện của lứa sau. Con nái đang nằm sốt trong chuồng lúc này thì tính sao?

Ba dấu hiệu ở trên trúng cả ba thì tối nay bà con làm một việc thôi: gọi thú y hoặc nhắn cho tôi ngay, đừng chờ sáng mai. Viêm vú viêm tử cung để qua đêm là mất sữa cả ổ con.

Việc bà con tự làm được: để nái nằm chỗ sạch, thoáng, không lùa đi lại nhiều, ổ con vẫn giữ khô ấm như trên đã nói. Đừng tự ý chích thuốc khi chưa chắc là bệnh gì, đừng nghe mách nước rồi pha liều theo cân đoán chừng. Ranh giới nằm ở đây: sờ vú, đo sốt, nhìn dịch thì bà con tự làm được. Còn chích thuốc gì, liều bao nhiêu — phải là người biết chắc con nái đó nặng bao cân, bệnh đến đâu, mới nói được.

5.1. Cách kích sữa cho lợn nái: Oxytocin dùng thế nào

Khi đã xác định nái viêm vú, thú y thường chích Oxytocin 5 ml/nái để kích sữa xuống trở lại. Mũi này không trị dứt viêm. Nó chỉ mở đường cho sữa chảy, để đàn con còn cái bú trong lúc chờ kháng sinh phát huy. Chích một mũi không có nghĩa là nái hết viêm.

Kháng sinh trị viêm mới là gốc của bệnh — nhóm hay dùng là Vetrimoxine, CTC 15%. Nhưng liều cụ thể tôi không ghi ra đây được. Liều kháng sinh trị bệnh phải tính theo cân nặng thật của từng con nái, mức viêm nặng nhẹ khác nhau, bác sĩ phải xem tận nơi mới dám chốt số. Ghi bừa một con số lên mạng, bà con chích sai liều, nái không khỏi mà còn hại thêm gan thận. Tôi không làm việc đó.

Cân nái nhà bà con bao nhiêu, đang sốt mấy độ — nhắn Zalo 0966 370 768, tôi hỏi kỹ rồi mới dám nói liều.

6. LỢN NÁI VIÊM TỬ CUNG, VIÊM VÚ HAY CHỈ TẮC TIA SỮA — MẤY KẺ GIẢ DẠNG ĐỪNG NHẦM

Trả lời nhanh: Phân biệt nhanh: tắc tia sữa thường không gây sốt cao và không có dịch hôi ở âm đạo. Vú cứng mà kèm sốt, kèm dịch lợn cợn mùi hôi thì không còn là tắc sữa đơn thuần. Nái sốt bỏ ăn mà kèm sảy thai và ho khó thở thì nghĩ tới tai xanh, không phải MMA.

Có một chuyện tôi phải nói trước khi bà con cầm tiền đi mua thuốc: không phải nái nào sốt bỏ ăn sau đẻ cũng là bệnh này.

Thấy vú căng cứng, nhiều bà con đoán ngay tắc tia sữa thường, để vài hôm tự hết. Nhưng tắc tia sữa không làm sốt cao, không có dịch hôi ở âm đạo. Vú cứng kèm sốt, kèm dịch lợn cợn mùi hôi thì không còn là tắc sữa đơn thuần nữa.

Ngoài cách nhầm đó, còn mấy kẻ giả dạng khác hay khiến bà con nhận sai bệnh, mua sai thuốc.

Kẻ thứ nhất là tai xanh (PRRS). Nái cũng sốt, cũng bỏ ăn, nhưng kèm sảy thai và thở khó, ho. MMA không có sảy thai đi cùng.

Kẻ thứ hai là đóng dấu son. Lật da nái xem có mảng đỏ hình vuông hoặc hình thoi không. MMA không để dấu này trên da, chỉ ở vú và âm đạo.

Kẻ thứ ba, mùa hè hay gặp — sốc nhiệt. Nái nằm bẹp, thở dốc, bỏ ăn vì nóng, nhưng âm đạo sạch, không dịch mủ. MMA thì luôn có dịch lợn cợn, mùi hôi.

Cặp hay lẫn nhất là viêm bàng quang với viêm tử cung. Viêm bàng quang mủ chảy cuối bãi đái, nái đau khi đi tiểu. Viêm tử cung (thuộc MMA) dịch mủ chảy liên tục từ âm môn, không liên quan lúc đái.

Nhưng nhìn các dấu hiệu trên chỉ giúp bà con khoanh vùng đúng hướng, không phải để tự chẩn đoán tại chuồng. Nái sốt cao, bỏ ăn sau đẻ luôn cần bác sĩ thú y khám trực tiếp mới chốt được chính xác là bệnh gì.

7. LỢN NÁI ĐẺ XONG TIÊM THUỐC GÌ ĐỂ KHỎI MẤT SỮA — LÀM MỘT LẦN, ĐỠ LO CẢ LỨA SAU

Đọc đến đây chắc bà con đang nghĩ tới lứa sau. Làm gì để khỏi lặp lại cảnh nái sốt, con đói sữa như lần này? Có ba việc, làm đúng lúc, không phải chờ nái có dấu hiệu bệnh mới làm.

Chích Vetrimoxine ngay sau đẻ. Liều 1 ml/10 kg thể trọng, cân nái được bao nhiêu ký thì tính theo đó. Đây là mũi phòng, chích một lần ngay sau khi nái đẻ xong.

Chích Oxytocin sau đẻ. Liều 2–4 ml/nái. Nhưng trước khi chích, phải kiểm tra nái còn rặn không. Nái còn rặn thì chưa chích vội — đợi nái rặn xong, đẻ dứt hẳn rồi mới tiêm. Đây là điểm bà con hay bỏ qua nhất, phải nhớ.

Trộn CTC 15% vào thức ăn. Liều 350 ppm, cho ăn từ 1 tuần trước đẻ đến 1 tuần sau đẻ. Đây là cách phòng qua đường ăn, làm song song với hai mũi tiêm ở trên, không thay được cho nhau.

Cùng với ba việc đó, chuồng trại phải làm phần của nó: chuồng nái mang thai và chuồng đẻ sát trùng thường xuyên, nái uống đủ nước, ăn đủ thức ăn. Bỏ qua phần này thì ba mũi kia cũng chỉ đỡ được một phần.

Làm đều đặn mỗi lứa như vậy, bà con đỡ lo hơn nhiều so với để nái đẻ xong rồi ngồi chờ xem có sốt hay không. Riêng liều cho nái nhà mình — cân nặng, thể trạng mỗi con một khác — đừng tự đoán rồi tự chích, cứ hỏi thẳng bác sĩ thú y để cân đúng liều theo cân thật.

Muốn có sẵn lịch chăm nái đầy đủ từ lúc mang thai tới sau đẻ, khỏi phải nhớ từng mốc tiêm, bà con nhắn chữ “LỊCH NÁI” qua Zalo 0966 370 768, tôi gửi cẩm nang cho.

8. ĐỂ LÂU THÌ NÁI LÃNH ĐỦ — VÀ LÚC NÀO PHẢI GỌI NGAY, ĐỪNG TỰ XỬ LÝ THÊM

Phòng được thì tốt. Còn lỡ lứa này đã dính rồi mà bà con định để xem thêm vài hôm, thì phần dưới đây là cái giá của mấy hôm đó.

Viêm vú viêm tử cung không tự hết nếu để mặc. Cấp tính không xử lý có thể âm thầm chuyển sang mãn tính, và lúc đó chuyện không dừng ở mất một ổ con nữa.

Chuyển mãn tính rồi thì dấu hiệu cũng đổi, kín đáo hơn nhiều nên bà con dễ bỏ qua. Nái không còn sốt rầm rộ như hồi mới đẻ, nhưng cứ đến kỳ động dục là âm hộ chảy dịch nhầy lẫn mủ vàng trắng; mủ khô lại đóng thành vết ở mép âm môn, nhìn kỹ mới thấy. Chu kỳ động dục cũng rối, lúc có lúc không, kéo dài rồi dẫn tới vô sinh — phối xong không chửa, phối lại vẫn không chửa. Bà con hay tưởng nái “khó tính”, thật ra tử cung đang viêm âm ỉ bên trong, không giữ nổi thai. Nặng hơn nữa, có ca tử cung chứa tới 4–5 lít mủ. Con số đó đủ nói hết.

Nái mất khả năng sinh sản là mất cả vốn con giống bà con gây dựng bao lứa nay. Đó mới là cái giá thật của câu “để xem thêm vài hôm”.

Ranh giới rõ ràng: ba dấu hiệu ở đầu bài trúng cả ba, hoặc dịch mủ ra nhiều, mùi nồng nặc, nái sốt cao không hạ, bỏ ăn kéo dài — gọi bác sĩ thú y ngay, đừng tự mua thêm thuốc về chích thử. Bệnh này tính bằng giờ chứ không phải bằng ngày.

Tôi biết bà con ở xa, thú y không phải lúc nào cũng tới kịp, nhất là ban đêm. Nhưng gọi hỏi thì lúc nào cũng gọi được. Bác sĩ thú y không phải người để gọi khi đã hết cách. Gọi sớm, còn cứu được cả nái lẫn cả ổ con. Gọi muộn, có cứu được nái thì vốn con giống cũng hụt mất một lứa.

Nái đang sốt thì đừng chờ — làm 3 việc ở đầu bài, rồi nhắn Zalo ngay, đừng để qua đêm.

9. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

9.1. Lợn nái đẻ xong tiêm thuốc gì để phòng mất sữa?

Có ba việc làm ngay sau đẻ: một mũi kháng sinh phòng, một mũi kích co bóp tử cung và xuống sữa, cộng thêm trộn thuốc vào thức ăn quanh ngày đẻ. Tên thuốc và liều cụ thể tôi đã ghi đủ ở phần “Lợn nái đẻ xong tiêm thuốc gì” phía trên. Riêng mũi kích co bóp phải đợi nái rặn xong hẳn mới tiêm.

9.2. Heo nái ít sữa cho ăn gì để có sữa lại?

Chuyện cần xử trước không nằm ở khẩu phần mà ở nhiễm khuẩn. Nái đang viêm vú, viêm tử cung thì cho ăn kiểu gì sữa cũng không lên. Việc chắc chắn đúng là bảo đảm nái uống đủ nước, ăn đủ thức ăn hằng ngày. Còn cho ăn bao nhiêu, thêm bớt thế nào thì tuỳ loại cám bà con đang dùng — nhắn hỏi trực tiếp, tôi xem rồi mới nói.

9.3. Lợn nái sốt bỏ ăn sau đẻ có chắc là viêm tử cung không?

Không chắc. Tai xanh, đóng dấu son, sốc nhiệt mùa nóng đều làm nái sốt bỏ ăn. Dấu để phân biệt là dịch âm đạo: viêm tử cung thì dịch mủ lợn cợn chảy liên tục từ âm môn, mùi hôi. Chốt được chính xác vẫn phải để bác sĩ thú y khám tận nơi.

9.4. Lợn nái mất sữa có tự khỏi không, hay bắt buộc phải dùng kháng sinh?

Viêm vú viêm tử cung để mặc thì không tự hết, cấp tính có thể chuyển sang mãn tính rồi dẫn tới vô sinh. Kháng sinh trị viêm là phần gốc, nhưng dùng loại nào, liều bao nhiêu phải do bác sĩ thú y chỉ định theo cân nặng và mức viêm của từng con. Đừng tự mua về chích thử.

9.5. Viêm vú, viêm tử cung và tắc tia sữa ở lợn nái khác nhau thế nào?

Tắc tia sữa: vú căng cứng nhưng không sốt cao, âm đạo không có dịch hôi. Viêm vú: vú cứng, nóng, đau, kèm sốt. Viêm tử cung: dịch mủ chảy liên tục từ âm môn — khác viêm bàng quang ở chỗ viêm bàng quang mủ chỉ ra cuối bãi đái và nái đau khi đi tiểu.

Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Nghề thú y hai đời trong nhà, làm từ năm 1994. Nội dung dựa trên kinh nghiệm chữa trị thực tế tại chuồng của bà con quanh vùng.