LỢN NÁI ĐẺ KHÓ: KHI NÀO ĐỂ YÊN, KHI NÀO ĐƯỢC MÓC, VÀ TUYỆT ĐỐI ĐỪNG TIÊM KÍCH ĐẺ BỪA

Nuôi con nái chửa gần bốn tháng trời, tốn bao nhiêu cám, bao nhiêu công, tất cả dồn lại vào một đêm đẻ. Đêm đó làm đúng thì cả ổ mười mấy con sống khỏe, mẹ nhẹ nhàng. Đêm đó cuống lên làm bậy thì mất con, có khi mất luôn cả nái.

Đi chuồng nhiều nhà, tôi nói thật một câu: phần lớn nái chết lúc đẻ không phải vì đẻ khó, mà vì người nhà xử sai. Thò tay quá sớm, tay bẩn, hoặc hoảng quá đi mua ống kích đẻ về tự tiêm. Bài này tôi chỉ bà con đỡ đẻ cho nái đúng cách, để tự làm được phần lớn ca đẻ mà không hại mẹ, không mất con.

1. NÁI SẮP ĐẺ CÓ DẤU HIỆU GÌ ĐỂ CANH MÀ TRỰC

Trước khi nái đẻ độ một ngày, để ý mấy dấu này: nái bồn chồn cắn ổ tha rác làm tổ, bỏ ăn, đi tiểu vặt; bóp nhẹ đầu vú thấy ra sữa là sắp đẻ, thường trong nửa ngày tới một ngày; âm hộ sưng đỏ, són ra dịch nhờn. Thấy vậy thì dọn ổ sạch và trực đêm, vì nái hay đẻ về đêm.

Cái sổ đầu chuồng lại giúp bà con ở đây. Ghi ngày phối là ngày không, cộng thêm mấy tháng chửa ra ngày dự đẻ, thì biết trước tuần nào phải căng mắt trực, khỏi bị động. Con nái đẻ mà cả nhà đang ngủ, không ai đỡ, con ra rớt xuống nền lạnh hoặc bị mẹ đè, là mất như chơi.

2. NÁI ĐẺ BAO LÂU LÀ BÌNH THƯỜNG, KHI NÀO MỚI GỌI LÀ ĐẺ KHÓ

Nái đẻ, con ra cách nhau khoảng mười lăm tới hai mươi phút là bình thường, giữa các con nái nghỉ lấy sức, đừng thấy nghỉ mà tưởng tắc rồi thò tay vào. Chỉ khi nái rặn mạnh liên tục ba bốn mươi phút mà không ra con nào, hoặc con vừa ra rồi mà gần một tiếng sau nái vẫn rặn mà chưa có con tiếp, thì đó mới là đẻ khó, lúc đó mới cần can thiệp.

Nhớ được cái mốc giờ này là bà con đỡ được nửa vấn đề. Người nuôi nái hại con nái nhiều nhất ở hai đầu: một là sốt ruột thò tay quá sớm khi nái vẫn đang đẻ bình thường, làm nhiễm trùng và đau nái; hai là để quá muộn, nái rặn kiệt sức cả tiếng đồng hồ mới đụng tay thì con trong bụng đã ngạt. Cứ nhìn đồng hồ mà làm, đừng làm theo cảm giác nóng ruột.

3. BỐN BƯỚC ĐỠ ĐẺ CHO NÁI

Đỡ đẻ nái gói trong bốn bước: một là bình tĩnh, đừng thò tay quá sớm; hai là làm sạch tay và bôi trơn thật kỹ trước khi động vào; ba là móc đúng cách, và tuyệt đối không tự tiêm kích đẻ khi con còn kẹt; bốn là lo phần nhau, phần mẹ, phần con sau khi ra hết. Làm đúng thứ tự này là cứu được cả ổ.

Bước một, bình tĩnh. Canh đúng mốc giờ như trên, nái còn ra con đều thì cứ để yên, đừng đụng vào.

Bước hai, làm sạch trước khi động tay. Đây là bước hại nái nhất nếu bỏ qua. Cắt ngắn và giũa nhẵn móng tay kẻo cào rách trong bụng nái. Rửa tay bằng xà phòng rồi sát trùng, đeo găng đỡ đẻ nếu có. Bôi trơn thật nhiều, cả bàn tay lẫn đường sinh, có gel bôi trơn thì tốt, không thì cũng phải có cái gì trơn sạch. Rửa sạch phần âm hộ con nái. Tay khô mà thò vào là rách nái, nhiễm trùng, hậu sản khổ cả tháng.

Bước ba, móc đúng cách. Khi đã sạch, chụm năm đầu ngón tay lại, đợi giữa hai cơn rặn của nái mới nhẹ nhàng đưa tay vào, lần tìm con, nắn cho xuôi theo chân trước hoặc chân sau, rồi kéo nhẹ theo nhịp rặn. Nái rặn thì mình kéo, nái nghỉ thì mình dừng, kéo từ từ, không giật mạnh. Và câu quan trọng nhất của cả bài: đừng thấy nái rặn lâu là vội đi tiêm ống kích đẻ. Chuyện này tôi nói riêng ở mục dưới.

Bước bốn, lo phần sau khi ra hết con. Cái này tôi nói kỹ ở mục sau, vì đẻ xong chưa phải là xong.

4. VÌ SAO TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC TỰ TIÊM KÍCH ĐẺ KHI CON CÒN KẸT

Ống kích đẻ, tên thuốc là oxytocin, làm tử cung co bóp thật mạnh để đẩy con ra. Nhưng nếu con đang kẹt, cổ tử cung chưa mở, hay thai nằm ngang chưa đúng tư thế, mà bà con tiêm vào, thì tử cung co ép mạnh trong khi đường ra đang tắc. Hậu quả là vỡ tử cung, con chết ngạt, nái nhiều khi mất luôn. Rất nhiều nhà mất nái oan chỉ vì mũi tiêm cho nhanh này.

Cái ống đó chỉ được dùng khi đường đã thông, cổ đã mở, thai đã thuận, mà con nái rặn yếu kiệt sức, và phải đúng liều theo con nái. Nghĩa là phải kiểm tra trong bụng nái trước đã, chứ không phải cứ thấy rặn lâu là tiêm. Đây là thuốc kê đơn, không phải thuốc bổ mà tiêm đại. Cho nên trước khi tiêm bất cứ mũi gì cho nái đẻ, nhắn tôi hỏi một câu đã, đừng tiếc mấy phút mà mất cả lứa.

5. NÁI ĐẺ XONG CẦN LÀM GÌ ĐỂ KHÔNG VIÊM TỬ CUNG, MẤT SỮA

Đẻ xong phải canh cho nái ra hết nhau, đếm nhau cho khớp với số con; sót nhau trong bụng là mấy hôm sau nái sốt bỏ ăn, viêm tử cung, mất sữa. Nái đẻ ca khó, rặn nhiều mất sức thì cần trợ sức và bổ khoáng canxi để khỏi bại liệt sau đẻ. Việc phòng viêm sau ca đẻ khó nên hỏi để dùng đúng thuốc đúng liều.

Phần con thì lau khô ngay cho hết nhớt, thông mũi miệng cho nó thở, rồi cho bú sữa đầu càng sớm càng tốt trong mấy giờ vàng đầu đời, vì sữa đầu là cả bộ miễn dịch, bú trễ là con yếu, dễ tiêu chảy. Ổ con phải úm ấm ngay, có đèn úm hay bóng sưởi thì bật, chống rét và chống mẹ đè, vì con sơ sinh chết vì lạnh và vì bị đè nhiều hơn bà con tưởng. Nái mất sữa hay viêm tử cung sau đẻ là chuyện thường gặp, xử sớm thì cả mẹ lẫn ổ con đều qua.

6. KHI NÀO PHẢI GỌI NGƯỜI CÓ NGHỀ

Tôi chỉ bà con tự làm được phần lớn ca đẻ, nhưng cũng nói thật lòng: có ca vượt tay thì đừng cố. Thai nằm ngang chèn cứng không nắn xuôi được, hai con chèn nhau ra cùng lúc, nái băng huyết chảy máu tươi, hay móc mãi mà tay không tới con, thì gọi ngay người có nghề, chần chừ là mất cả mẹ.

Biết lúc nào tự làm, lúc nào gọi, đó mới là người nuôi nái giỏi. Đừng sĩ diện tự làm bằng được mà tiếc cả con nái nái lẫn ổ con. Một cuộc gọi đúng lúc nhiều khi cứu được vài triệu tiền lợn.

7. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI TÔI

7.1. Lợn nái đẻ mỗi con cách nhau bao lâu là bình thường?

Khoảng mười lăm tới hai mươi phút một con là bình thường, giữa các con nái nghỉ lấy sức. Cả ổ đẻ thường kéo dài vài tiếng. Bà con đừng thấy nái nghỉ giữa hai con mà tưởng tắc rồi vội thò tay vào, làm thế chỉ gây nhiễm trùng và đau nái.

7.2. Khi nào thì phải can thiệp móc đẻ cho lợn nái?

Khi nái rặn mạnh liên tục ba bốn mươi phút mà không ra con nào, hoặc con vừa ra rồi mà gần một tiếng sau nái vẫn rặn mà chưa có con tiếp. Đó là dấu hiệu đẻ khó, lúc đó mới cần làm sạch tay, bôi trơn kỹ rồi can thiệp. Còn nái ra con đều thì cứ để yên.

7.3. Có nên tự tiêm thuốc kích đẻ oxytocin cho lợn nái không?

Tuyệt đối không tự tiêm khi con còn kẹt, cổ tử cung chưa mở hay thai chưa đúng tư thế, vì sẽ gây vỡ tử cung, chết cả mẹ lẫn con. Thuốc này chỉ dùng khi đường đã thông, cổ đã mở, thai thuận mà nái rặn yếu, và phải đúng liều. Trước khi tiêm hãy hỏi người có chuyên môn.

7.4. Trước khi đỡ đẻ cho lợn nái cần chuẩn bị và vệ sinh những gì?

Cắt ngắn và giũa nhẵn móng tay, rửa tay bằng xà phòng rồi sát trùng, đeo găng đỡ đẻ nếu có. Bôi trơn thật nhiều cả tay lẫn đường sinh, rửa sạch âm hộ nái. Chuẩn bị sẵn khăn khô lau con, đèn úm giữ ấm, và khoáng canxi trợ sức cho mẹ. Tay khô, tay bẩn là nguyên nhân hàng đầu gây viêm hậu sản.

7.5. Lợn nái đẻ xong cần làm gì để không bị viêm tử cung, mất sữa?

Canh cho nái ra hết nhau, đếm nhau cho khớp số con, vì sót nhau là sốt bỏ ăn viêm tử cung mất sữa. Nái đẻ ca khó cần bổ khoáng canxi chống bại liệt và trợ sức. Cho con bú sữa đầu sớm để kích sữa mẹ về. Nếu nái sốt, bỏ ăn, chảy dịch hôi thì phải xử viêm ngay.

8. TÓM LẠI

Đỡ đẻ nái không khó, cái khó là bình tĩnh và làm đúng thứ tự. Nhớ bốn việc: canh dấu hiệu sắp đẻ để trực đêm; con ra cách nhau mười lăm hai mươi phút là bình thường, rặn mạnh ba bốn mươi phút không ra mới là đẻ khó; muốn móc phải làm sạch tay và bôi trơn thật kỹ; và tuyệt đối đừng tự tiêm kích đẻ khi con còn kẹt. Đẻ xong thì lo hết nhau, bổ khoáng cho mẹ, cho con bú sữa đầu và úm ấm ngay.

Bài do bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng viết, từ những ca gặp thật trong chuồng bà con quanh vùng.

Chuyện nhà thuốc và người đứng sau: [Chuyện nhà thuốc Thanh Hậu](https://thanhhauvet.com/chuyen-nha-thuoc-thanh-hau/)

Nhà nào có nái sắp tới ngày đẻ, hoặc đang gặp ca đẻ khó, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe nái đẻ lứa mấy, phối ngày nào, đang có dấu hiệu gì — tôi chỉ cách xử ngay.

Muốn có lịch chăm nái theo cả vòng đời từ cai sữa, canh phối, chửa, tới lúc đỡ đẻ và nuôi con sơ sinh, nhắn chữ LỊCH NÁI qua Zalo, tôi gửi miễn phí.