LỢN NÁI VIÊM VÚ, TẮC TIA SỮA: VÚ CĂNG ĐẦY MÀ CON VẪN ĐÓI — PHÂN BIỆT ĐÚNG, THÔNG TIA ĐÚNG

Có một cảnh làm nhiều bà con bối rối nhất sau khi nái đẻ: sờ bầu vú thấy căng cứng, đầy sữa, mà cả ổ con vẫn rúc vào bú chí chóe, kêu đói. Vú đầy thế kia, sao con lại đói?

Vú căng mà sữa không ra được thì gần như luôn là chuyện của tia sữa, không phải nái thiếu sữa. Ở đây có hai ngã rẽ khác hẳn nhau: một bên là tắc tia sữa, xử tại chuồng trong ngày là xong; một bên là viêm vú, đã có vi khuẩn, phải gọi thú y. Nhận nhầm hai cái này là bà con hoặc bỏ lỡ ca dễ, hoặc coi thường ca nặng.

Bài này tôi chỉ bà con cách phân biệt trong một phút, và cách chườm thông tia đúng cho ca tắc thường.

1. VÚ CĂNG MÀ CON VẪN ĐÓI: TẮC TIA SỮA HAY ĐÃ VIÊM VÚ

Cùng một dấu hiệu vú căng cứng, nhưng hai bệnh khác nhau xa. Bà con sờ và nhìn kỹ mấy điểm sau là tách được.

Tắc tia sữa là chuyện cơ học đơn thuần. Sữa có, nhiều là khác, nhưng đường ống dẫn sữa trong bầu vú bị nghẽn nên sữa không xuống tới đầu vú cho con bú. Vú căng cứng, thường cứng cục bộ ở một hai bầu chứ không cả hàng, sờ có khi thấy cục lổn nhổn bên trong. Nhưng nái vẫn ăn bình thường, không sốt, không bỏ máng cám, da vú không đỏ rực. Bóp đầu vú tắc thì sữa không ra hoặc ra nhỏ giọt.

Viêm vú thì đã có vi khuẩn nhiễm vào, nặng hơn hẳn. Vú không chỉ cứng mà còn nóng ran hơn vùng da xung quanh, đỏ, và nái đau thật sự, chạm tay vào là nó né người ngay. Đi kèm là nái sốt, bỏ ăn, nằm lì. Nhiều ca còn kèm dịch lợn cợn mùi hôi ở âm đạo, lúc đó không còn là chuyện riêng bầu vú nữa, mà là cả một hội chứng sau đẻ.

Cho dễ nhớ. Tắc tia sữa: vú căng cứng có cục, KHÔNG sốt, nái vẫn ăn, da vú không đỏ, không dịch hôi, xử tại chuồng được. Viêm vú: vú cứng NÓNG ĐỎ ĐAU, nái SỐT bỏ ăn, có thể kèm dịch hôi âm đạo, phải gọi thú y.

Nói gọn: vú căng mà nái vẫn khỏe, vẫn ăn, không sốt thì phần lớn là tắc tia, bà con thông được. Vú căng mà nái sốt, bỏ ăn, vú nóng đỏ đau thì đừng loay hoay bóp nữa, đó là viêm, để lâu là mất sữa cả ổ.

2. VÌ SAO TIA SỮA NÁI BỊ TẮC

Hiểu vì sao tắc thì mới thông đúng chỗ và phòng được lứa sau.

Hay gặp nhất là con bú không hết sữa. Nái đẻ ít con mà bầu vú thì nhiều, mấy vú phía cuối con không mó tới, sữa ứ lại trong đó lâu ngày đặc lại, nghẽn tia. Ổ con yếu, bú lười cũng vậy, sữa xuống không đều, chỗ nào ít được bú là chỗ đó dễ tắc.

Nái nằm đè một bên cũng làm tắc. Nái nằm ì mãi một phía, hàng vú bên dưới bị ép, con khó rúc vào bú, bên đó ứ sữa. Chuồng chật, nái không xoay trở được thì càng dễ.

Thêm nữa là những ngày đầu sau đẻ sữa xuống ồ ạt mà con còn nhỏ, bú chưa mạnh, cung nhiều hơn cầu, vú căng tức, tia dễ nghẽn. Đây là lý do tắc tia hay rơi vào đúng mấy ngày đầu.

3. CHƯỜM ẤM VÀ VẮT THÔNG TIA ĐÚNG CÁCH

Đây là phần bà con làm được ngay, không tốn tiền. Nhưng phải làm đúng, làm bạo tay là bầm vú, càng hại.

Việc thứ nhất, chườm ấm. Lấy khăn nhúng nước ấm, vắt ráo, đắp lên bầu vú đang căng chừng năm tới mười phút mỗi bên. Hơi ấm làm sữa loãng ra, tia giãn, dễ thông hơn. Đừng dùng nước nóng bỏng tay, ấm vừa phải thôi.

Việc thứ hai, xoa bóp xuôi chiều. Sau khi chườm ấm, bà con dùng lòng bàn tay xoa nhẹ từ gốc bầu vú xuôi dần xuống đầu vú, theo đúng chiều sữa chảy ra. Chỗ nào sờ thấy vón cục thì xoa vòng tròn nhẹ quanh cục đó cho nó tan dần. Nhẹ tay thôi, kiên nhẫn vài lượt, tuyệt đối không bóp mạnh, không nặn giật, làm bạo là vỡ mạch máu nhỏ, bầm tím, sưng thêm.

Việc thứ ba, vắt bỏ vài tia đầu. Bóp nhẹ đầu vú cho vài tia sữa đầu chảy ra, thông đường đã. Khi thấy sữa bắt đầu ra thành tia đều là tia đã mở.

Việc thứ tư, và đây mới là cái thông tia tốt nhất, cho con bú ngay. Không máy hút sữa nào bằng cái miệng con lợn con. Bà con bế mấy con to khỏe, bú mạnh, đặt thẳng vào đúng bầu vú đang tắc, để nó bú kéo cho thông. Con nhỏ bú yếu thì cho bú vú thường, dành vú tắc cho con khỏe. Cho bú nhiều lần trong ngày, đừng để giãn cữ.

Làm song song hai việc nền: cho nái uống thật nhiều nước, vì nái nuôi con một ngày cần mấy chục lít, thiếu nước thì thông kiểu gì sữa cũng không dồi dào; và che mát chuồng, quạt thông gió, vì mùa nắng nái nóng bức nằm ì một chỗ, càng dễ ứ sữa bên dưới.

Phần lớn ca tắc tia thường, làm đúng mấy việc này trong ngày là vú mềm trở lại, con bú ra sữa, hết kêu.

4. KHI NÀO TẮC TIA ĐÃ THÀNH VIÊM VÚ, DỪNG TAY GỌI THÚ Y

Có một ranh giới bà con phải nhớ cho kỹ, vì bước qua nó rồi mà vẫn ngồi chườm bóp là mất thời gian vàng.

Đang chườm thông tia mà thấy nái bắt đầu sốt, sờ tai mũi nóng ran, bỏ ăn; hoặc bầu vú chuyển sang nóng đỏ rực, đau đến mức không cho đụng; hoặc âm đạo bắt đầu chảy dịch lợn cợn mùi hôi, thì dừng tay. Lúc này không còn là tắc tia cơ học nữa, vi khuẩn đã vào, thành viêm vú, mà viêm vú lại hay đi cùng viêm tử cung và mất sữa thành một hội chứng sau đẻ.

Cái này bà con không tự xử bằng chườm bóp được, và cũng đừng tự ra quầy mua kháng sinh về chích theo cân đoán chừng. Loại nào, liều bao nhiêu phải tính theo cân nặng thật của con nái và mức viêm nặng nhẹ, người biết nghề xem tận nơi mới dám chốt. Chích sai liều thì nái không khỏi mà còn hại gan thận.

Chi tiết cách nhận và xử cả hội chứng viêm vú, viêm tử cung, mất sữa sau đẻ, tôi đã viết riêng một bài đầy đủ, bà con đọc thêm ở bài Lợn nái mất sữa sau đẻ (MMA). Còn con nái nhà mình đang sốt mấy độ, cân bao nhiêu, thì cứ nhắn Zalo cửa hàng 0966 370 768, tôi hỏi kỹ rồi mới dám nói.

5. PHÒNG TẮC TIA SỮA CHO LỨA SAU

Tắc tia phần lớn là phòng được, không phải cứ đẻ là dính.

Việc gốc là cho con bú đều hết các bầu vú, đừng để vú nào bỏ không. Nái đẻ ít con mà nhiều vú thì để ý dồn con sang bú luân phiên cả những vú phía cuối, đừng để mấy vú đó ứ sữa. Ổ đông con thì tự nhiên các vú đều được bú, ít tắc hơn.

Giữ bầu vú sạch, lau bầu vú nái trước và sau khi con bú những ngày đầu, vừa phòng tắc vừa phòng vi khuẩn chui vào gây viêm. Cho nái nằm chỗ khô thoáng, chuồng đủ rộng để nái xoay trở, đổi bên nằm, không đè ép mãi một hàng vú. Và luôn đủ nước, đủ mát.

Làm mấy việc nhỏ đó đều tay mỗi lứa, bà con đỡ hẳn cảnh nửa đêm loay hoay bóp vú cho nái, con thì kêu đói.

6. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

6.1. Vú nái căng đầy mà con bú không ra, có phải nái thiếu sữa không?

Ngược lại là khác. Vú căng đầy tức là có sữa, thường là nhiều sữa, chỉ có điều tia bị nghẽn nên sữa không xuống tới đầu vú. Đây là tắc tia sữa, không phải thiếu sữa. Chườm ấm, xoa xuôi và cho con bú kéo cho thông là sữa ra.

6.2. Làm sao biết nái bị tắc tia sữa hay đã viêm vú?

Nhìn nái có sốt không là chính. Tắc tia thì vú căng nhưng nái vẫn ăn, không sốt, da vú không đỏ. Viêm vú thì vú nóng đỏ đau, nái sốt bỏ ăn, có khi kèm dịch hôi ở âm đạo. Vú căng mà nái sốt bỏ ăn thì đừng chườm bóp nữa, gọi thú y ngay.

6.3. Chườm nóng hay chườm lạnh cho nái tắc tia sữa?

Chườm ấm. Hơi ấm làm sữa loãng, tia giãn ra, dễ thông. Nước ấm vừa tay, không dùng nước nóng bỏng. Chườm xong xoa nhẹ xuôi xuống đầu vú rồi cho con bú.

6.4. Bóp vắt sữa mạnh cho nhanh thông có được không?

Không nên. Bóp mạnh, nặn giật làm vỡ mạch máu nhỏ trong bầu vú, gây bầm tím, sưng đau thêm, có khi biến ca tắc thường thành viêm. Xoa nhẹ, kiên nhẫn vài lượt, và để con bú kéo mới là cách thông an toàn nhất.

6.5. Nái tắc tia sữa để tự khỏi được không?

Ca nhẹ, con bú đều thì có khi tự thông. Nhưng để sữa ứ lâu trong bầu vú là môi trường tốt cho vi khuẩn, dễ chuyển sang viêm vú. Cho nên thấy vú căng cứng thì xử sớm trong ngày, đừng để qua vài hôm.

Bài do bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng viết, từ những ca gặp thật trong chuồng bà con quanh vùng.

Chuyện nhà thuốc và người đứng sau: Chuyện nhà thuốc Thanh Hậu

Nhà nào có nái đang căng vú, tắc tia, hay sốt bỏ ăn sau đẻ, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe nái đẻ lứa mấy, đẻ mấy hôm rồi, vú một bên hay cả hàng, nái có sốt không, tôi chỉ cách xử ngay.

Muốn có lịch chăm nái theo cả vòng đời từ cai sữa, canh phối, chửa, tới lúc đỡ đẻ và nuôi con sơ sinh, nhắn chữ LỊCH NÁI qua Zalo, tôi gửi miễn phí.