CHĂM SÓC LỢN CON SAU SINH: 4 VIỆC TRONG 6 GIỜ VÀNG ĐẦU ĐỜI QUYẾT CẢ Ổ SỐNG HAY CHẾT

Cùng một đêm, hai nhà có nái đẻ. Con nái hai nhà đều khỏe, đẻ đều như nhau. Sáng ra nhà bên này đếm đủ cả ổ, con nào cũng khô ráo, bụng tròn, rúc bú chùn chụt. Nhà bên kia mất ba con: một con lạnh cứng ở góc chuồng, hai con nằm lả không buồn bú.

Khác nhau không nằm ở con nái, mà nằm ở mấy tiếng đồng hồ đầu tiên sau khi con lọt lòng.

Đây là cái mốc nhiều bà con hay bỏ qua nhất: sáu giờ vàng đầu đời của lợn con. Làm đúng mấy việc trong khoảng này, cả ổ sống khỏe. Làm lơ là, mất con ngay tuần đầu mà không hiểu vì sao. Bài này tôi chỉ bà con đúng bốn việc phải làm ngay khi con vừa đẻ, và vì sao giọt sữa đầu lại quyết cả đời con.

1. VÌ SAO GIỜ ĐẦU SAU ĐẺ LẠI QUYẾT CẢ Ổ SỐNG HAY CHẾT

Lợn con đẻ ra gần như trắng tay về sức đề kháng. Trong bụng mẹ, kháng thể không truyền qua nhau thai sang con được như ở người. Nghĩa là con vừa lọt lòng, trong máu nó gần như không có gì để chống lại vi khuẩn, virus ngoài chuồng. Cả cái vốn để sống được tuần đầu, con chỉ lấy từ một nguồn duy nhất là giọt sữa đầu của mẹ, mà cửa hấp thu cái vốn đó lại đóng rất nhanh.

Cho nên giờ đầu không phải chuyện nhanh chậm cho vui. Nó là cái cửa mở ra rồi khép lại, lỡ là lỡ luôn. Con nào qua được giờ đầu cho đúng thì như đã bước một chân qua chặng khó nhất; con nào lỡ thì yếu suốt, gặp lạnh gặp bẩn là đổ bệnh.

Ba cái đe dọa lớn nhất với lợn con mấy ngày đầu, bà con nhớ cho kỹ, là lạnh, đói sữa đầu, và nhiễm trùng qua rốn. Cả bốn việc dưới đây đều xoay quanh việc chặn ba cái đó ngay từ giờ đầu.

2. BỐN VIỆC PHẢI LÀM NGAY KHI LỢN CON VỪA ĐẺ

Con vừa ra, bà con làm gọn bốn việc theo đúng thứ tự: lau khô, cắt sát trùng rốn, cho vào chỗ ấm, và cho bú sữa đầu càng sớm càng tốt. Bốn việc này làm trong vòng tay, không tốn mấy tiền, mà giữ được cả ổ. Dưới đây là từng việc.

2.1. Một, lau khô con ngay

Con mới đẻ ướt nhẹp, vừa ra khỏi bụng mẹ ấm áp là gặp không khí lạnh, thân nhiệt tụt rất nhanh. Việc đầu tiên là lấy khăn khô hoặc vốc bột lăn khô, lau sạch nhớt ở mũi miệng trước cho con thở được, rồi lau khắp mình cho khô. Con khô và ấm mới có sức đi tìm vú. Con để ướt run lập cập là con bỏ bú, mà bỏ bú thì hỏng cả dây chuyền phía sau.

2.2. Hai, cắt rốn và sát trùng

Để lại một đoạn rốn chừng hai đốt ngón tay, buộc lại rồi cắt, chấm sát trùng vào chỗ cắt. Đừng coi thường cái rốn. Rốn hở không sát trùng chính là đường cho vi khuẩn chui thẳng vào máu con, dẫn đến viêm rốn, sưng khớp, con đi không được, còi cả lứa. Một phút sát trùng rốn đổi lấy cả một con lớn khỏe, rất đáng.

2.3. Ba, giữ ấm, cho vào ô úm

Lợn con sơ sinh chịu lạnh cực kém, tuần đầu cần chỗ nằm ấm khoảng ba mươi tư độ, sau đó mới hạ dần. Bật đèn úm hoặc lót ổ ấm ở một góc riêng, quây lại cho con nằm đó ấm bụng rồi mới thả ra bú. Ô úm riêng còn có cái lợi thứ hai là kéo con ra khỏi chỗ mẹ nằm, tránh được cảnh mẹ trở mình đè chết con, cái này mấy ngày đầu mất con nhiều lắm.

2.4. Bốn, cho con bú sữa đầu càng sớm càng tốt

Đây là việc quan trọng nhất. Lau khô, ủ ấm rồi thì bế con áp thẳng vào vú mẹ cho bú ngay, đừng để nó lê lết tự tìm cả tiếng đồng hồ. Con nào yếu quá không tự rúc được thì bà con vắt vài giọt sữa đầu nặn vào miệng, hoặc giữ cho nó bám được đầu vú. Con càng bú sớm, càng bú no sữa đầu trong giờ vàng, càng chắc.

3. SỮA ĐẦU QUÝ HƠN VÀNG: HAI CỬA HẸP PHẢI NHỚ

Sữa đầu là dòng sữa vàng đặc mẹ tiết ra ngay sau đẻ, chỉ có trong khoảng một ngày đầu rồi loãng dần thành sữa thường. Trong dòng vàng đặc đó chứa đầy kháng thể, chính là cái vốn đề kháng mà con không tự có. Nhưng để hưởng trọn cái vốn đó, bà con phải qua được hai cửa hẹp.

Cửa thứ nhất là ở con. Ruột lợn con chỉ hút được nguyên vẹn kháng thể từ sữa đầu trong ít giờ đầu tiên. Càng để lâu, cửa ruột càng khép lại, hút được càng ít. Qua khoảng một ngày là cửa gần như đóng hẳn, lúc đó con có bú sữa đầu cũng không thấm được bao nhiêu nữa. Đó là lý do người ta gọi là giờ vàng, chứ không phải ngày vàng.

Cửa thứ hai là ở mẹ. Sữa đầu chỉ đậm trong khoảng ngày đầu, sau đó nhạt dần thành sữa thường. Con bú trễ là vừa lỡ cửa ruột của mình, vừa gặp lúc sữa mẹ đã loãng. Hai cửa cùng khép một lúc.

Cho nên con nào kịp bú no sữa đầu trong giờ vàng thì như được mặc sẵn một lớp áo giáp: tuần đầu ít ốm, ít tiêu chảy, lớn đều. Con nào lỡ mất sữa đầu thì yếu suốt, hay là con dẫn đầu ổ đi ỉa phân trắng, nuôi mãi không lớn bằng anh em cùng lứa.

Có một điều bà con phải để ý song song: con chỉ bú được sữa đầu khi mẹ có sữa. Nái nào sau đẻ mà sốt, bỏ ăn, viêm vú, ít sữa thì con có bú đúng giờ cũng chẳng có gì mà bú. Việc chăm con giờ đầu phải đi cùng việc coi bầu vú và cơn sốt của mẹ.

4. CON TO GIÀNH VÚ, CON NHỎ ĐÓI LẢ: CHIA VÚ CHO CẢ Ổ ĐỀU

Một ổ đông con hay có cảnh này: mấy con to khỏe chiếm hết cặp vú trước nhiều sữa, còn con nhỏ yếu bị đẩy xuống vú sau ít sữa, hoặc bị hất hẳn ra ngoài nằm kêu. Để mặc vài hôm là con nhỏ đói lả, còi dần, có con lả đi mất. Nhìn cả ổ tưởng đều, thực ra đang chia làm hai hạng.

Cách làm là mấy ngày đầu chịu khó ngồi canh cữ bú, sắp lại cho công bằng. Con nhỏ yếu thì ưu tiên đặt vào cặp vú trước, chỗ nhiều sữa nhất. Nếu ổ quá đông, con quá chênh nhau, có thể cho mấy con to bú trước một cữ rồi giữ chúng lại, để con nhỏ được bú riêng một lượt không bị tranh. Vài ngày đầu chịu khó, cả ổ mới đều tăm tắp.

Con nào lạnh, lả, không chịu bú thì sưởi cho ấm lại đã, rồi vắt sữa đầu nặn vào miệng từng ít một. Con yếu mà được tiếp sữa đầu sớm, nhiều khi vực lại được, đừng vội bỏ.

5. MẤY VIỆC BÀ CON HAY LÀM SAI TRONG GIỜ ĐẦU

Cùng chăm mà nhà được nhà mất, phần lớn là do mấy cái sai nhỏ dưới đây.

Thứ nhất, để con tự bươn tìm vú cả tiếng mới bú. Con yếu tự đi không nổi, lạnh dần rồi bỏ cuộc, lỡ mất giờ vàng. Con vừa lau khô ấm là phải bế đặt vào vú, đừng phó mặc.

Thứ hai, quên sát trùng rốn. Nghĩ là chuyện nhỏ, nhưng viêm rốn sưng khớp là con đi không được, còi cả lứa, có con nhiễm trùng máu mà chết. Một phút mà bỏ qua là tiếc cả con.

Thứ ba, úm không đủ ấm hoặc không quây ô úm riêng. Con nằm lẫn chỗ mẹ vừa dễ lạnh vừa dễ bị mẹ đè. Ba ngày đầu là lúc mất con vì lạnh và mẹ đè nhiều nhất.

Thứ tư, dồn hết lo cho con mà quên con mẹ. Nái sau đẻ mà sốt, viêm vú, ít sữa thì cả ổ con đói theo. Coi con thì cũng phải sờ bầu vú, đo cơn sốt của mẹ.

6. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI

6.1. Lợn con mới đẻ cần làm những việc gì đầu tiên?

Làm gọn bốn việc theo thứ tự: lau khô con cho sạch nhớt mũi miệng và khắp mình; cắt rốn để lại chừng hai đốt ngón tay rồi sát trùng; cho vào ô úm ấm khoảng ba mươi tư độ; và cho bú sữa đầu càng sớm càng tốt. Bốn việc này làm ngay trong giờ đầu.

6.2. Sữa đầu của lợn nái quan trọng thế nào với con?

Sữa đầu là dòng sữa vàng đặc tiết ra ngay sau đẻ, chứa đầy kháng thể. Lợn con đẻ ra gần như không có sức đề kháng, cả cái vốn để sống tuần đầu chỉ lấy từ sữa đầu. Con bú no sữa đầu trong giờ vàng thì ít ốm, ít tiêu chảy, lớn đều.

6.3. Lợn con phải bú sữa đầu trong bao lâu sau khi đẻ?

Càng sớm càng tốt, tốt nhất là trong mấy giờ đầu. Ruột lợn con chỉ hút được nguyên vẹn kháng thể trong ít giờ đầu tiên, qua khoảng một ngày là gần như đóng cửa. Bú trễ thì con có bú cũng không thấm được kháng thể nữa, nên gọi là giờ vàng.

6.4. Có cần cắt rốn và sát trùng cho lợn con mới đẻ không?

Có, đây là việc dễ bỏ quên nhưng rất quan trọng. Rốn hở không sát trùng là đường cho vi khuẩn chui vào máu, gây viêm rốn, sưng khớp, con đi không được, còi cả lứa. Để lại đoạn rốn chừng hai đốt ngón tay, buộc rồi cắt và chấm sát trùng ngay.

6.5. Lợn con mới đẻ cần úm ấm bao nhiêu độ?

Tuần đầu lợn con cần chỗ nằm ấm khoảng ba mươi tư độ, sau đó hạ dần theo ngày tuổi. Quây một ô úm riêng có đèn úm hoặc tấm sưởi ở góc chuồng, cho con nằm ấm bụng rồi mới thả ra bú. Ô úm riêng còn tránh được cảnh mẹ trở mình đè chết con.

6.6. Con to giành hết vú, con nhỏ bị đói thì làm sao?

Mấy ngày đầu chịu khó canh cữ bú và sắp lại. Ưu tiên đặt con nhỏ yếu vào cặp vú trước nhiều sữa nhất. Ổ quá đông quá chênh thì cho con to bú một cữ rồi giữ lại, để con nhỏ được bú riêng một lượt không bị tranh. Con yếu quá thì vắt sữa đầu nặn vào miệng.

7. TÓM LẠI

Con vừa đẻ, làm nhanh bốn việc: lau khô, cắt sát trùng rốn, cho vào chỗ ấm, và cho bú sữa đầu càng sớm càng tốt. Nhớ giùm tôi một câu: sữa đầu là vốn đề kháng cả đời của con, mà cửa hấp thu chỉ mở vài giờ. Trong giờ vàng đó con no sữa đầu, ấm bụng, rốn sạch, là bà con đã làm được việc lớn nhất để giữ cả ổ.

Bài do bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng viết, từ những ca gặp thật trong chuồng bà con quanh vùng.

Chuyện nhà thuốc và người đứng sau: [Chuyện nhà thuốc Thanh Hậu](https://thanhhauvet.com/chuyen-nha-thuoc-thanh-hau/)

Nhà nào sắp có nái đẻ mà chưa chuẩn bị ổ úm, khăn lau, thuốc sát trùng rốn thì nhắn Zalo 0966 370 768, tôi chỉ cách sắp sẵn trước cho khỏi cuống.

Muốn có trọn bộ LỊCH NÁI, lịch chăm nái theo cả vòng đẻ và nuôi con, ghi rõ mốc giờ đầu phải làm gì, ngày nào bổ sắt, ngày nào tập ăn, nhắn chữ LỊCH NÁI qua Zalo, tôi gửi miễn phí.