Bà con nuôi nái chắc quen cảnh này: cùng một ổ, cùng một mẹ, mà con thì mập tròn núc ních, con thì trơ xương, da nhăn nheo, lông xù, đi lũn cũn theo sau đàn.
Nhìn con còi mà xót ruột. Nuôi thêm cả tháng nó vẫn không đuổi kịp, tới lúc xuất bán thì nhẹ cân, mất giá. Có con nuôi hoài không lớn, cuối cùng phải bán tháo.
Nhiều bác bảo “ối giời, ổ nào chả có con còi, số nó thế”.
Tôi làm nghề thú y, đi vào chuồng nhiều nhà, tôi nói thật: con còi phần lớn không phải tại số. Nó có nguyên nhân rõ ràng, và nếu bắt đúng từ tuần đầu thì cả ổ đều được.
Bài này tôi nói ba nguyên nhân chính và ba việc phải làm.
1. LỢN CON CÒI CỌC — NHẬN MẶT THẾ NÀO
Trước hết phân biệt cho rõ: con nhỏ hơn anh em một chút là bình thường, ổ nào cũng có con to con nhỏ. Còn con còi là con có mấy dấu này:
– Da nhăn nheo, nhợt nhạt, không hồng hào như anh em cùng ổ.
– Lông xù, dựng lên, không mượt.
– Bụng hóp, xương sườn và xương sống nổi rõ.
– Lờ đờ, ít tranh bú, hay nằm một góc; có con thở gấp.
– Càng ngày càng tụt lại so với đàn chứ không đuổi kịp.
Con nào có đủ mấy dấu trên là đang có vấn đề thật, không phải “số nó bé”.
2. BA NGUYÊN NHÂN LÀM LỢN CON CÒI
Trả lời nhanh: Lợn con còi cọc do ba nguyên nhân. Một là bú không đủ mấy ngày đầu — núm vú phía trước ngực nái nhiều sữa hơn núm phía sau, con yếu bị đẩy xuống núm ít sữa. Hai là thiếu sắt, vì lợn con dự trữ sắt ít mà sữa mẹ nghèo sắt. Ba là sốc cai sữa do không tập ăn sớm.
2.1. Bú không đủ ngay mấy ngày đầu
Đây là nguyên nhân gốc rễ nhất, mà lại xảy ra trong đúng tuần đầu tiên — lúc bà con ít để ý nhất.
Bà con để ý điều này: núm vú phía trước ngực nái nhiều sữa hơn núm phía sau. Lợn con sau khi đẻ ra vài tiếng là tự chọn núm và giữ luôn núm đó suốt kỳ bú.
Con nào khỏe, nhanh, tranh được núm phía trước — ăn nhiều sữa, càng khỏe. Con yếu bị đẩy xuống núm phía sau ít sữa — càng đói, càng yếu, càng không tranh nổi. Cái vòng đó xoáy xuống rất nhanh: chỉ mấy ngày là chênh nhau thấy rõ.
Thêm nữa, ổ nào đông con hơn số núm vú của mẹ, hoặc mẹ ít sữa, thì chắc chắn có con thiệt.
2.2. Thiếu sắt
Đây là chỗ nhiều nhà bỏ sót nhất, và cũng là chỗ dễ sửa nhất.
Lợn con sinh ra trong người dự trữ sắt rất ít, mà sữa mẹ thì nghèo sắt. Trong khi đó con lớn rất nhanh trong mấy tuần đầu — nhu cầu sắt tăng vọt. Kết quả là chỉ sau mấy ngày là thiếu.
Thiếu sắt tức là thiếu máu. Dấu hiệu: da nhợt nhạt thay vì hồng, nhăn nheo, lông xù, thở gấp, lờ đờ, rồi còi dần.
Chỗ này có một điều bà con nên biết: lợn nuôi thả ngoài đất ít bị hơn, vì con dũi đất mà trong đất có sắt. Nhà nào nuôi nền xi măng, con không có đất để dũi, thì càng phải bổ sung sắt.
Bổ sắt vào ngày thứ mấy, bằng đường nào, lượng bao nhiêu — cái này tùy ổ, tùy con, tôi không ghi chung lên đây được vì sai là hại con. Bà con nhắn Zalo 0966 370 768 (Thú y Thanh Hậu) kể tình trạng ổ nhà mình, tôi chỉ cho đúng.
2.3. Sốc cai sữa vì không tập ăn sớm
Con bú mẹ mãi tới ngày cai mới bắt đầu ăn cám thì ruột nó chưa quen với thức ăn cứng. Cai sữa cái là sụt cân ngay — dân mình hay gọi là “hụt cai sữa”.
Con đang khỏe thì hụt vài hôm rồi lấy lại. Nhưng con đang nhỏ sẵn mà gặp cú sụt này là khựng lại luôn, thành còi thật sự.
3. BA VIỆC PHẢI LÀM ĐỂ CẢ Ổ ĐỀU
Trả lời nhanh: Muốn cả ổ lợn con đều nhau, làm ba việc ngay tuần đầu. Một là cân bằng bú: bế con to ra, đặt con nhỏ nhất vào núm phía trước nhiều sữa. Hai là bổ sắt sớm và chủ động, đừng đợi thấy con nhợt nhạt mới làm. Ba là tập ăn sớm, rắc ít cám cho con quen ruột trước ngày cai.
3.1. Việc 1 — Cân bằng bú trong tuần đầu
Mấy ngày đầu chịu khó ngồi canh ổ một lúc:
– Cho mấy con nhỏ nhất được ưu tiên núm phía trước. Bế con to ra, đặt con nhỏ vào núm tốt, giữ vài lần cho nó quen là được — lợn con nhớ núm rất nhanh.
– Ổ đông con hơn số núm, hoặc mẹ ít sữa: ghép bớt con sang nái khác đẻ cùng đợt cho bú nhờ. Ghép càng sớm càng dễ, để lâu nái lạ không nhận.
– Con quá yếu không tranh nổi thì tách cho bú riêng vài cữ.
Chỉ cần con yếu được bú đủ mấy ngày đầu là nó bắt kịp đà. Việc này không tốn một đồng nào, chỉ tốn công ngồi canh.
3.2. Việc 2 — Bổ sắt, đừng quên
Đây là việc rẻ mà hiệu quả rõ nhất trong cả ba. Làm đúng thì cả ổ da hồng hào, không con nào nhợt nhạt.
Nhớ: bổ sắt là việc làm sớm và chủ động, không phải đợi thấy con nhợt rồi mới làm. Lúc con đã nhợt là đã thiếu máu một thời gian rồi.
3.3. Việc 3 — Tập ăn sớm
Cho cả ổ làm quen cám tập ăn từ sớm: rắc ít một, mỗi lần một nhúm, cho con liếm dần cho quen mùi, quen ruột. Rắc chỗ khô ráo, thay cám mới thường xuyên kẻo con ăn cám ôi lại đi ngoài.
Tới ngày cai, con đã biết ăn nên không sốc, tăng cân đều, không bị cú hụt.
4. CON CÒI LÀ CON ĐANG BÁO HIỆU
Một điều tôi muốn bà con nhớ: một con còi trong ổ thường không phải chỉ do một nguyên nhân. Nó hay là tổng hợp — bú không đủ, cộng thiếu sắt, có khi cộng thêm một đợt tiêu chảy sớm.
Nếu ổ nhà bà con có con vừa còi vừa hay đi phân lỏng, thì phải xử cái tiêu chảy trước. Con đang ỉa chảy thì ăn bao nhiêu cũng không vào — bổ sắt, cho cám tốt cũng bằng thừa.
Và nếu cả ổ đều còi chứ không riêng một hai con, thì vấn đề nằm ở mẹ chứ không ở con: nái ít sữa, nái viêm vú viêm tử cung sau đẻ, hoặc khẩu phần nái nuôi con chưa đủ. Lúc đó phải chữa cho mẹ.
5. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI TÔI
5.1. Lợn con còi có vực lại được không?
Được, nếu bắt sớm. Con còi dưới một tháng tuổi mà xử đúng nguyên nhân thì phần lớn đuổi kịp đàn. Để tới lúc trơ xương, lông xù cả tháng rồi mới cuống lên thì vực rất chậm, có con không lại được nữa.
5.2. Vì sao lợn con còi dù bú mẹ đủ?
Bú đủ chưa chắc đã đủ chất. Thiếu sắt là ca hay gặp nhất, vì sữa mẹ vốn nghèo sắt. Ngoài ra còn có thể do giun sán, do tiêu chảy kéo dài, hoặc do con bú núm sau ít sữa nên thực ra không “đủ” như bà con tưởng.
5.3. Con còi có nên tách nuôi riêng không?
Nên, nếu nó bị anh em chèn ép không tranh được ăn. Tách ra cho ăn riêng vài cữ mỗi ngày rồi thả lại đàn. Nhưng đừng tách hẳn quá lâu — lợn con nuôi một mình cũng chậm lớn.
5.4. Nuôi nền xi măng có phải bổ sắt nhiều hơn không?
Đúng. Lợn thả trên đất còn dũi được ít sắt trong đất; nuôi nền xi măng thì không có nguồn nào ngoài phần mình bổ sung. Đây là lý do đàn nuôi chuồng kín hay bị thiếu sắt hơn.
5.5. Cả ổ đều còi thì làm sao?
Đó là vấn đề của mẹ, không phải của con. Xem nái có đủ sữa không, có viêm vú viêm tử cung sau đẻ không, khẩu phần nái nuôi con đã đủ chưa. Chữa mẹ thì con mới lên.
6. TÓM LẠI
Ba chìa khóa để cả ổ đều tăm tắp: bú đủ — đủ sắt — tập ăn sớm.
Cả ba đều làm trong tuần đầu tiên, lúc con còn bé xíu. Làm sớm thì nhàn; để con trơ xương rồi mới cuống lên vực thì vừa tốn tiền vừa chậm, mà nhiều con không lại được như cũ.
Nuôi lợn con ăn nhau ở chỗ cả ổ đều con. Vài con to mà kéo theo mấy con còi thì lứa đó vẫn lỗ công.
Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu — xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An.
Nhà ai đang có con còi cụ thể, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe: con mấy ngày tuổi, da có nhợt không, có đi phân lỏng không — tôi hỏi vài câu rồi chỉ cách vực cho từng con. Quanh vùng Nghĩa Đàn giao tận nơi trong ngày.
Bà con muốn biết từng tuần lợn con cần làm gì — tuần nào bổ sắt, khi nào tập ăn, khi nào tẩy giun, cai sữa canh sao cho đỡ sụt — nhắn chữ LỊCH LỢN qua Zalo, tôi gửi miễn phí.
ĐỌC THÊM
- LỢN CON ỈA PHÂN TRẮNG: DẤU HIỆU NHẬN BIẾT VÀ CÁCH XỬ LÝ NGAY TẠI CHUỒNG
Con vừa còi vừa đi phân lỏng thì phải xử tiêu chảy trước, ăn bao nhiêu cũng không vào. Bài này chỉ cách xử tại chuồng. - LỢN NÁI MẤT SỮA SAU ĐẺ: NHẬN ĐÚNG BỆNH, LÀM ĐÚNG VIỆC NGAY TỐI NAY
Cả ổ đều còi thì vấn đề nằm ở mẹ. Bài này chỉ cách nhận biết nái mất sữa và xử ngay.
Bài viết bởi bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng — Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu, xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Nghề thú y hai đời trong nhà, làm từ năm 1994. Nội dung dựa trên kinh nghiệm chữa trị thực tế tại chuồng của bà con quanh vùng.