LỢN NÁI PHỐI KHÔNG ĐẬU (NÁI “BÁO CÔ”): 4 NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH XỬ TỪNG CÁI

Nhà nuôi nái ai cũng từng gặp: phối xong, khoanh ngày, đếm lịch chờ đẻ. Rồi ba tuần sau con nái lại đòi đực. Phối lại lần hai. Ba tuần nữa nó lại đòi.

Cứ thế con nái ăn không, nằm không, mà cám thì ngày nào cũng đổ. Bà con mình gọi là nuôi báo cô.

Cái đau của báo cô không phải là đau một phát. Nó là kiểu rỉ máu từ từ — mỗi ngày mất một ít cám, mỗi tháng mất một ít công, tới lúc ngồi tính lại mới giật mình.

Tôi làm nghề thú y, đi chuồng nhiều nhà, tôi nói thật: phần lớn ca báo cô là bắt được nguyên nhân. Không phải con nái hỏng. Và điều quan trọng nhất không phải là chữa — mà là phát hiện sớm, đừng để nuôi không mấy tháng rồi mới biết.

Bài này tôi nói bốn nguyên nhân hay gặp nhất, cách xử từng cái, và cái mốc bà con phải khoanh để biết sớm.

1. NÁI “BÁO CÔ” LÀ THẾ NÀO

Nái báo cô là con nái đã phối nhưng không đậu thai, mà chủ nhà chưa biết, vẫn nuôi và cho ăn như nái chửa. Dấu hiệu rõ nhất là khoảng 18–24 ngày sau khi phối, nó đòi đực trở lại. Có con lặp đi lặp lại nhiều lứa.

Phân biệt cho rõ mấy trường hợp hay bị lẫn:

– Phối xong đòi đực lại sau 18–24 ngày — không đậu ngay từ đầu. Đây là ca thường gặp nhất.

– Phối xong im lặng cả tháng rưỡi, hai tháng, rồi mới thấy không có bụng — có thể đã đậu rồi tiêu thai, hoặc lên giống lờ mờ mà mình không bắt được.

– Nái cai sữa xong mãi không lên giống — cái này khác, chưa phối được lần nào. Nhưng gốc rễ hay giống nhau: nái đuối.

2. NÁI BÁO CÔ ĂN TỐN BAO NHIÊU TIỀN

Đây là con số làm nhiều bà con giật mình khi ngồi tính ra giấy. Một con nái mỗi ngày ngốn khoảng 2–2,5 kg cám (tùy loại cám, tùy vóc con nái). Nuôi báo cô ba tháng là mất ngót hai tạ cám — chưa kể công chăm, chưa kể chỗ chuồng đó lẽ ra để nuôi con nái đang chửa.

Nhưng khoản mất lớn nhất không phải tiền cám. Là mất lứa.

Một con nái tốt một năm cho hơn hai lứa. Để nó báo cô ba tháng là mất đứt gần nửa lứa — tức là mất cả một đàn con lẽ ra đã bán được. Tiền cám chỉ là phần nhìn thấy; phần chìm mới nặng.

Vì vậy trong nghề này, phát hiện sớm quan trọng hơn chữa giỏi. Biết sau ba tuần thì xử một lứa là được lại. Biết sau ba tháng thì coi như mất trắng một vòng.

3. BỐN NGUYÊN NHÂN LÀM NÁI PHỐI KHÔNG ĐẬU

Bốn nguyên nhân hay gặp nhất là: canh sai ngày phối · tinh có vấn đề · tử cung có bệnh · nái đuối sức. Trong đó canh sai ngày là ca chiếm nhiều nhất ở hộ nuôi nhỏ, và may thay cũng là cái sửa được ngay mà không tốn đồng nào.

3.1. Canh sai ngày phối — ca phổ biến nhất

Nhiều bà con nghĩ thấy nái đòi đực là phối được. Không phải.

Chuyện xảy ra bên trong con nái thế này: trứng không rụng ngay lúc mình thấy nó đòi đực. Trứng rụng vào khoảng 24–36 giờ sau khi nái bắt đầu chịu đực. Rụng ra rồi thì trứng chỉ sống được chừng 8–10 giờ. Trong khi đó tinh trùng vào trong người nái còn cần 2–6 giờ nữa mới đủ sức thụ tinh.

Ghép ba con số đó lại thì ra một kết luận: tinh phải có mặt sẵn TRƯỚC khi trứng rụng. Phối đúng lúc trứng rụng đã là muộn. Phối sau là hỏng.

Đây là lý do vì sao lệch nửa ngày thôi cũng đủ làm hụt cả ổ.

Và đây là cái bẫy tốn tiền nhất, tôi gặp hoài: âm hộ xẹp bớt không có nghĩa là hết giống. Rất nhiều nhà thấy âm hộ nái hết sưng mọng thì tưởng qua kỳ rồi, thôi không phối nữa — trong khi đó chính là lúc vào cửa sổ phối. Lúc âm hộ đỏ tươi sưng mọng nhất lại là lúc còn sớm.

Cách bắt cho đúng: ấn lưng. Ấn mạnh cả hai tay xuống ngang lưng phía sau con nái, hoặc ngồi hẳn lên. Nái đang chịu đực sẽ đứng chôn chân, tai vểnh, mắt lờ đờ, không nhúc nhích. Nái chưa tới lúc thì nó bước đi hoặc né ngay.

Mấy điều về phép thử này:

– Ấn nhẹ không ăn thua, phải ấn mạnh.

– Làm ngày hai lần — sáng sớm và chiều mát.

– Đứng ngoài nhìn qua máng ăn rồi đoán thì trúng rất thấp. Phải vào chuồng ấn.

– Không cần dụng cụ gì, nhà nào cũng làm được.

Bắt được rồi thì nhớ câu này: “Sáng thấy chiều phối — chiều thấy sáng phối.” Và nên phối kép — hai lần cách nhau khoảng 12 tiếng, vì trứng không rụng cùng một lúc mà rụng rải ra, phối một lần chỉ bắt được một phần.

3.2. Tinh có vấn đề

Cái này nằm ngoài tầm nhìn của bà con nên hay bị bỏ qua.

Liều tinh là hàng sống. Nó rất sợ nóng, sợ lắc, sợ nắng. Chở tinh giữa trưa nắng không che đậy, để trên yên xe máy chạy vòng vèo, hoặc mua về không dùng ngay mà để lăn lóc — tới lúc dẫn vào thì tinh đã yếu hoặc chết. Phối kiểu đó thì canh ngày đúng mấy cũng không đậu.

Ngoài ra còn khâu dẫn tinh: làm vội, không vệ sinh, ống dẫn không vào đúng chỗ, hoặc nái không được kích thích nên không co bóp đẩy tinh lên.

Dấu hiệu nghi tinh hoặc kỹ thuật dẫn: nhiều con nái trong nhà cùng không đậu trong một đợt, dù con nào cũng khỏe mạnh bình thường và mình canh ngày đã kỹ. Một con không đậu là chuyện con đó; mấy con cùng không đậu là chuyện nguồn tinh hoặc người dẫn.

3.3. Tử cung có bệnh

Con nái lứa trước đẻ xong bị sót nhau, viêm tử cung, sốt bỏ ăn mà xử không dứt điểm thì tử cung còn viêm âm ỉ. Trứng có thụ tinh được thì phôi cũng không bám nổi vào cái tử cung đang viêm.

Dấu hiệu để nghi: nái có dịch đục, dịch hôi chảy ra ở âm hộ ngoài kỳ động dục; lứa đẻ trước có sốt, có sót nhau, có mất sữa; phối đi phối lại nhiều lần đều trượt dù canh ngày đã đúng.

Ca này không tự chữa ở nhà được, và cũng đừng thụt rửa bừa — thụt sai làm bệnh nặng thêm. Phải khám con nái rồi mới quyết.

Còn một trường hợp nữa bà con cần biết: nếu cả đàn nái cùng lúc không đậu, hoặc sảy thai, thai chết lưu, đẻ non hàng loạt thì phải nghĩ tới bệnh truyền nhiễm gây rối loạn sinh sản chứ không còn là chuyện kỹ thuật phối nữa. Lúc đó là chuyện của cả đàn, phải gọi thú y xuống xem tận nơi.

3.4. Nái đuối sức

Đây là nguyên nhân bị coi thường nhất mà lại chiếm nhiều ca.

Con nái vừa nuôi một lứa con đông, cai sữa xong gầy tọp, xương sườn nổi, thì buồng trứng không đủ vốn để làm việc. Nó có lên giống thì cũng lờ mờ, trứng rụng ít, chất lượng kém. Phối vào thì đậu sao nổi.

Ba cái hay đi cùng nhau ở nhóm này:

– Hao sức quá ở lứa nuôi con vừa rồi — nuôi nhiều con, cho bú kiệt.

– Thiếu khoáng và vi chất — ăn no mà không đủ chất, khác nhau chỗ đó.

– Rối loạn tiêu hoá kéo dài trong lứa nuôi con — ăn vào mà không hấp thu được.

Và mùa hè miền mình nắng nóng gay gắt thì thêm một tầng nữa: nái bị stress nhiệt, ăn kém đi, tỷ lệ đậu tụt xuống thấy rõ. Chuồng nóng bí, không có gió, không có chỗ mát là nái khó đậu hơn hẳn.

Nhóm này không phải nái hỏng — là nái đuối. Vực lại thể trạng và bổ khoáng vi chất cho giai đoạn chờ phối thì phần lớn quay lại bình thường.

4. MỐC PHẢI KHOANH ĐỂ BIẾT SỚM

Chỉ cần nhớ một mốc: sau khi phối, khoanh ngày 18 đến 24 để soi lại. Nếu trong khoảng đó con nái đòi đực trở lại thì nó không đậu — xử ngay, đừng nuôi tiếp mà chờ. Đây là việc không tốn một đồng nào và cứu được cả lứa.

Vì sao lại là mốc đó? Vì chu kỳ động dục của nái khoảng 21 ngày (dao động 18–24). Con nào không đậu thì đúng vòng đó nó lên giống lại.

Mốc thứ hai: khoảng 40 ngày sau phối soi thêm lần nữa. Có con đậu rồi nhưng phôi chết sớm và tiêu đi, tới lúc này mới lộ. Bụng không lớn, ăn uống vẫn thường, mà không có dấu hiệu chửa.

Muốn khoanh được mốc thì phải có chỗ ghi. Và đây là việc rẻ nhất, hiệu quả nhất trong cả bài:

Sổ ghi đầu chuồng nái. Mỗi con một dòng, ghi bốn cột thôi:

1. Ngày cai sữa

2. Ngày lên giống

3. Ngày phối

4. Ngày phải soi lại (lấy ngày phối cộng 18 tới 24)

Một quyển vở học sinh treo đầu chuồng là đủ. Nhà nào có sổ thì không bao giờ nuôi báo cô quá một vòng, vì tới ngày là mình biết mà đi soi. Nhà nào không ghi thì lứa nào cũng mò lại từ đầu, và báo cô hay bị phát hiện muộn hàng tháng trời.

Tôi đi chuồng nhiều nhà, và thật lòng mà nói: khác biệt giữa nhà lãi đều và nhà lỗ công phần lớn nằm ở quyển sổ này, chứ không nằm ở tiền thuốc.

5. ĐỪNG VỘI MUA THUỐC KÍCH LÊN GIỐNG VỀ TỰ TIÊM

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng, vì nó liên quan tới con nái của bà con.

Nái không đậu, nhiều nhà sốt ruột ra chợ hỏi mua thuốc kích về tự tiêm. Tôi khuyên đừng.

Thuốc kích dục tiêm sai thời điểm, hoặc tiêm cho con nái đang có bệnh lý tử cung mà mình chưa phát hiện, có thể làm hỏng luôn khả năng sinh sản của nó. Con nái đang chỉ đuối, chữa đúng thì lứa sau đẻ bình thường; tiêm bừa một phát thành nái phải loại thải. Cái mất lúc đó lớn hơn nhiều lần tiền thuốc.

Hướng đi đúng theo thứ tự:

1. Soi lại cách canh phối trước — vì đây là nguyên nhân chiếm nhiều nhất, mà sửa thì không tốn tiền.

2. Vực thể trạng con nái giai đoạn chờ phối: cho ăn đủ, bổ khoáng và vi chất chuyên cho nái. Ở quầy tôi dùng loại premix khoáng cho nái chờ phối — không kháng sinh, không hoocmon — để nái lên giống rõ và sớm hơn sau cai sữa.

3. Khám con nái nếu nghi tử cung có bệnh.

4. Hoocmon, nếu cần, là quyết định của thú y sau khi khám — không phải món mua qua bình luận.

Nhà nào đang có con nái phối mãi không đậu, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe: nái đẻ mấy lứa rồi, lứa trước đẻ có sốt hay sót nhau không, cai sữa mấy ngày thì lên giống, phối mấy lần rồi. Tôi hỏi vài câu là khoanh được nguyên nhân, rồi chỉ đúng việc phải làm cho con nái nhà mình.

6. CÂU HỎI BÀ CON HAY HỎI TÔI

6.1. Nái phối bao lâu thì biết có đậu thai hay không?

Mốc chắc nhất là 18–24 ngày sau phối. Trong khoảng đó nái đòi đực lại thì chắc chắn không đậu. Qua mốc đó mà im thì khả năng đậu cao, nhưng nên soi thêm lần nữa quanh ngày 40 vì có con đậu rồi tiêu thai sớm.

6.2. Lợn nái phối 2–3 lần vẫn không chửa thì có nên loại thải không?

Chưa vội. Phối trượt hai ba lần thường là do canh sai ngày hoặc nái đuối chứ không phải nái hỏng — hai cái đó sửa được. Nên khám con nái xem tử cung có viêm không rồi mới quyết. Còn con nào đã trượt nhiều lứa liên tiếp, đã vực thể trạng và canh phối đúng mà vẫn không đậu, thì tính chuyện loại thải là hợp lý.

6.3. Nuôi một con nái báo cô mỗi tháng tốn khoảng bao nhiêu?

Mỗi ngày con nái ăn chừng 2–2,5 kg cám, tính ra một tháng khoảng 60–75 kg. Nhưng khoản mất lớn hơn là mất lứa: nuôi không ba tháng là mất gần nửa lứa đẻ, tức mất cả một đàn con lẽ ra đã bán được.

6.4. Có nên tự mua thuốc kích lên giống về tiêm cho nái không?

Không nên. Tiêm sai thời điểm hoặc tiêm cho nái đang viêm tử cung có thể làm hỏng luôn khả năng sinh sản. Nên vực thể trạng và bổ khoáng vi chất trước; hoocmon chỉ dùng khi thú y đã khám và chỉ định.

6.5. Nái cai sữa xong bao lâu thì lên giống lại là bình thường?

Thường 3–7 ngày, hay gặp nhất là ngày thứ 4–5. Quá 10 ngày chưa thấy lên giống thì xếp vào diện có vấn đề — phần lớn là nái đuối sức sau lứa nuôi con, cần vực thể trạng chứ chưa vội nghĩ tới thuốc.

6.6. Cả đàn nái cùng phối không đậu thì nguyên nhân là gì?

Một con không đậu là chuyện của con đó. Nhiều con cùng không đậu trong một đợt thì phải nghĩ tới nguyên nhân chung: nguồn tinh kém hoặc bảo quản sai, người dẫn tinh làm không đúng, chuồng nóng bí gây stress nhiệt, hoặc bệnh truyền nhiễm gây rối loạn sinh sản. Trường hợp này nên gọi thú y xuống xem tận chuồng.

7. TÓM LẠI

Nái báo cô không phải là số. Nó có nguyên nhân, và bốn nguyên nhân hay gặp là: canh sai ngày phối · tinh có vấn đề · tử cung có bệnh · nái đuối sức.

Ba việc bà con làm được ngay từ hôm nay, không tốn đồng nào:

– Ấn lưng ngày hai lần để bắt đúng lúc nái chịu đực — nhớ là âm hộ xẹp bớt mới là lúc vào cửa sổ, đừng bỏ.

– Ghi sổ đầu chuồng bốn cột: cai sữa, lên giống, phối, ngày soi lại.

– Khoanh mốc 18–24 ngày sau phối để soi. Đòi đực lại là không đậu, xử ngay.

Nuôi nái ăn nhau ở chỗ số lứa trong năm. Mỗi lần báo cô là mất đứt gần một vòng quay. Phát hiện sau ba tuần thì xử một lứa là được lại; phát hiện sau ba tháng thì lứa đó coi như bỏ.

Bài do bác sĩ thú y Trương Mạnh Dũng viết, từ những gì gặp thật trong chuồng bà con quanh vùng.

Cửa hàng thuốc thú y Thanh Hậu — xóm Bình Thành, xã Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An. Nhà tôi làm nghề thú y hai đời, từ năm 1994, thời ông bà còn đi chữa trâu bò cho bà con trong xã, nay là thuốc và con giống cho lợn, gà, vịt.

Nhà ai đang có con nái phối mãi không đậu, nhắn Zalo 0966 370 768 kể tôi nghe tình trạng con nái nhà mình, tôi hỏi vài câu rồi chỉ cho đúng việc phải làm. Quanh vùng Nghĩa Đàn giao tận nơi trong ngày.

Bà con muốn có lịch chăm nái theo cả vòng đời — từ lúc cai sữa, canh phối, chửa từng giai đoạn, tới lúc đẻ và nuôi con — nhắn chữ LỊCH NÁI qua Zalo, tôi gửi miễn phí.